विदर्भाच्या पावन भूमीतील चिखली हे शहर राष्ट्रसंत मुंगसाजी महाराज यांच्या वास्तव्यामुळे एक पवित्र तीर्थक्षेत्र बनले आहे. अंगावर साधी घोंगडी आणि हातात चिपळ्या घेऊन समाजप्रबोधनाचा वसा घेणाऱ्या मुंगसाजी महाराजांनी या भूमीत मानवता, स्वच्छता आणि व्यसनमुक्तीचा जागर केला. निसर्गाच्या सान्निध्यात वसलेले हे मंदिर महाराजांच्या ‘निर्गुण भक्ती’ आणि ‘माणुसकी’ या विचारांची साक्ष देते. प्रतिवर्षी माघ शुद्ध दशमीला येणाऱ्या पुण्यतिथी उत्सवासाठी हजारो भाविक मोठ्या संख्येने येथे उपस्थित राहतात.
राष्ट्रसंत मुंगसाजी महाराज यांचे जीवन म्हणजे एक दिव्य आणि प्रेरणादायी आध्यात्मिक प्रवास आहे. यवतमाळ जिल्ह्यातील दारव्हा तालुक्यातील धामणगाव (देव) या छोट्याशा गावात एका शेतकरी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. आई तुळसाबाई आणि वडील हिराजी या सुसंस्कारी दांपत्याने त्यांचे नाव मुंगसाजी ठेवले. हे बालक सामान्य नव्हते, तर त्यात एक महान ईश्वरी अंश असल्याची प्रचिती त्यांच्या बालपणीच्या वागणुकीवरून येत होती. बालपणापासूनच मुंगसाजींचे मन संसारातील भौतिक सुखात किंवा खेळात कधीच रमले नाही. 
त्याऐजी निसर्गाचे गूढ, झाडे-वेली आणि ईश्वराचे आंतरिक ध्यान यातच ते अधिक मग्न असत. वयात आल्यानंतर त्यांनी संसाराचा त्याग करून सत्याच्या शोधासाठी देशभर भ्रमंती केली. त्यांना खरा देव केवळ शिळेत किंवा मंदिरात सापडला नाही, तर तो त्यांना दुःखी-कष्टी लोकांच्या सेवेत आणि चराचरातील चैतन्यात गवसला.
‘श्री मुंगसाजी महाराज चरित्र’ या ग्रंथातील वर्णनानुसार, मुंगसाजी महाराजांचे व्यक्तिमत्त्व अत्यंत साधे, निगर्वी पण कमालीचे प्रभावशाली होते. अंगावर एक साधी घोंगडी आणि हातात लाकडी चिपळ्या घेऊन जेव्हा ते कीर्तनाला उभे राहत तेव्हा त्यांच्या वाणीतून पाझरणारे शब्द श्रोत्यांच्या अंतःकरणाचा ठाव घेत. त्यांनी समाजाला केवळ ग्रंथांतील कोरडे तत्त्वज्ञान सांगितले नाही, तर प्रत्यक्ष कृतीतून समाजपरिवर्तनाचा एक नवा मार्ग दाखवून दिला. त्या काळात ग्रामीण भागात फोफावलेल्या व्यसनांच्या विरोधात त्यांनी मोठे जनआंदोलन उभे केले. शरीर आणि मनाची शुद्धता हा त्यांच्या शिकवणुकीचा गाभा होता. संत गाडगे महाराजांच्या विचारांशी साधर्म्य राखत महाराजांनी स्वतः हातात झाडू घेऊन गावे स्वच्छ केली.
‘शरीर स्वच्छ असेल तरच त्यात परमेश्वराचा वास असतो’, हा मौलिक विचार त्यांनी लोकांच्या मनावर बिंबवला. समाजात पसरलेल्या अंधश्रद्धा आणि अनिष्ट प्रथांवर त्यांनी आपल्या ओघवत्या वाणीतून प्रहार केले. त्यामुळे बहुजन समाजाला जगण्याची एक नवी आणि विवेकी दृष्टी प्राप्त झाली.
या ग्रंथात पुढे त्यांच्या अगाध आध्यात्मिक सामर्थ्याच्या अनेक विस्मयकारक कथांचे वर्णन आढळते. महाराज केवळ मानवाचेच कैवारी नव्हते, तर मुक्या पशू-पक्ष्यांचेही ते परममित्र होते. हिंस्त्र श्वापदे त्यांच्या सान्निध्यात आली की आपली उपजत क्रूरता विसरून शांत होत असत. त्यांच्या आशीर्वादाने अनेक असाध्य व्याधी दूर झाल्याचे अनुभव भक्तांनी नमूद केले आहेत. मात्र महाराजांनी या सिद्धींचा कधीही अहंकार बाळगला नाही. हे सर्व ईश्वरी नियोजन असल्याचे प्रतिपादन करून त्यांनी भक्तांना नामस्मरण आणि सत्कर्माकडे वळवले. शेती आणि कष्टकरी वर्गाप्रती त्यांना अपार कळवळा होता, त्यामुळेच त्यांचे कार्य ग्रामीण भागात अधिक विस्तारले. सन १९७० मध्ये महाराजांनी आपली इहलोकीची यात्रा संपवून महासमाधी घेतली. परंतु त्यांचे अस्तित्व आजही चिखली तालुक्यातील मुंगसाजी येथील त्यांच्या पवित्र समाधी स्थळावर आणि हजारो भाविकांच्या श्रद्धेत टिकून आहे. ‘माणूस म्हणून जगा आणि माणसाला देव माना’, 
हा त्यांनी दिलेला संदेश आजही समाजासाठी दीपस्तंभासारखा मार्गदर्शक ठरत आहे.
मंदिराचा परिसर अत्यंत स्वच्छ आणि हवेशीर आहे. येथील प्रांगणात भाविकांना बसण्यासाठी अनेक बाके आहेत. गुलाबी रंगाच्या पाषाणात (पिंक स्टोन) बांधलेले हे मंदिर एका उंच जोत्यावर म्हणजेच अधिष्ठानावर उभारलेले आहे. प्रांगणातून भव्य आणि रुंद अशा २५ संगमरवरी पायऱ्यांवरून उंच असलेल्या मंदिराच्या मुखमंडपात प्रवेश होतो. मुखमंडप, सभामंडप व गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. सभामंडपातील स्तंभांवर वैशिष्ट्यपूर्ण नक्षीकाम केलेले असून त्यात आकर्षक देवकोष्टके आहेत. येथील घुमटाकार वितानावर मध्यभागी एक मोठी पितळी घंटा टांगलेली आहे. येथून पुढे गर्भगृहात प्रवेश होतो. गर्भगृहात एका उंच वज्रपिठावर राष्ट्रसंत मुंगसाजी महाराज यांची शुभ्र संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे.
मंदिराच्या बाह्य भागावर, अधिष्ठानाच्या दर्शनी भागावर कोरलेली चक्रे ओडिशामधील जगप्रसिद्ध कोणार्क सूर्यमंदिराप्रमाणे भासतात. ही चक्रे कालचक्र किंवा धर्मचक्राचे प्रतीक मानली जातात.
मंदिराच्या दर्शनमंडप, सभामंडप व गर्भगृहावर प्रत्येकी एक शिखर आहे. यांपैकी गर्भगृहावर मुख्य व मोठे शिखर आहे. या शिखराच्या रचनेत नागर स्थापत्यशैलीचा प्रभाव दिसून येतो. त्यावर नक्षीकाम करण्यात आले आहे. या शिखरामध्ये लहान लहान शिखरांच्या प्रतिकृती आहेत. शिखराच्या वरच्या भागात आमलक आणि सुवर्णकलश आहे.
मुंगसाजी महाराज मंदिरात वर्षभर विविध आध्यात्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जातात. माघ शुद्ध दशमीला होणारा महाराजांचा पुण्यतिथी उत्सव हा येथील महत्त्वाचा व प्रमुख सोहळा असतो.
या उत्सवाच्या वेळी हजारो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. उत्सवाच्या दरम्यान महाराजांच्या पादुकांची पालखी काढली जाते. त्यात अनेक भाविक ‘मुंगसाजी महाराज की जय’ असा जयघोष करत सहभागी होतात.
या काळात रात्रभर अखंड भजन आणि कीर्तनाचे कार्यक्रम होतात. यामध्ये महाराजांच्या शिकवणुकीवर आधारित अभंगांचे सादरीकरण केले जाते. उत्सवाचा समारोप भव्य महाप्रसादाने होतो व याचा लाभ हजारो भाविक घेतात.
