रणछोडराय मंदिर

गांभू, ता. बेचारजी, जि. मेहसाणा

कंसाच्या वधानंतर, अनावश्यक रक्तपात टाळण्यासाठी भगवान श्रीकृष्णांनी जरासंधाच्या आक्रमणादरम्यान युद्धभूमी सोडली. या दैवी कृत्यामुळे त्यांना ‘रणछोड’ (ज्यांनी रणांगण सोडले) हे नाव प्राप्त झाले. लोककथेनुसार, मथुरा ते द्वारका प्रवासादरम्यान भगवान श्रीकृष्ण बेचारजी तालुक्यातील गांभू गावात विसावले होते. द्वारकाधीशांच्या पावन स्पर्शाने पुनीत झालेल्या या भूमीवर प्राचीन रणछोडराय मंदिर स्थित आहे, ज्याला प्रेमाने ‘मिनी डाकोर’ असे संबोधले जाते. येथे विराजमान असलेली भगवान रणछोडराय यांची अतिशय सुंदर मूर्ती ‘शालिग्राम’ शिळेतून (एक पवित्र काळा जीवाश्म दगड) अत्यंत बारकाईने कोरलेली असून, ती १८८२ मध्ये ग्रामस्थांना उत्खननादरम्यान सापडली होती. या तीर्थक्षेत्राचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे ‘वरघोडा’, जी एक भव्य मिरवणूक आहे आणि दरवर्षी ‘शरद पौर्णिमे’ला संपूर्ण गावातून काढली जाते.

गांभू गावाचा ऐतिहासिक वारसा नवव्या शतकापर्यंत मागे जातो. प्राचीन काळी, हे ठिकाण गांभीरा किंवा गांभुता अशा विविध नावांनी ओळखले जात असे आणि ते १४४ गावांचे मुख्य प्रशासकीय व राजकीय केंद्र होते. पाटणच्या प्रभास नगरीपेक्षाही अधिक प्राचीन असलेले गांभू अनेक महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक ग्रंथांमध्ये उल्लेखित आहे. याच्या भव्यतेचा ठोस पुरावा ११४० ईस्वी सन मधील राजा कर्णराजांच्या ताम्रपटात आणि ११५६ ईस्वी सन मधील महाराज सिद्धराज जयसिंहांच्या ताम्रपटावरील सविस्तर नोंदीमध्ये आढळतो. विविध राजवटींच्या काळात भरभराट झालेले हे क्षेत्र केवळ प्रशासकीय कारभारासाठीच नव्हे, तर धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे केंद्र म्हणूनही महत्त्वाचे राहिले आहे.

मौर्य, गुप्त आणि सोळंकी कालखंडातील उत्तर गुजरातमधील राजकीय घडामोडींचा या गावाच्या उत्क्रांतीवर थेट प्रभाव पडला. चौलुक्य आणि सोळंकी राजांच्या सुवर्णकाळात मेहसाणा जिल्ह्याला मोठी झळाळी प्राप्त झाली, ज्या काळात जिल्ह्यात अनेक भव्य मंदिरांची निर्मिती झाली. जैन आणि हिंदू धर्मग्रंथ राजा संप्रती यांच्या राजवटीतही या गावाचे अस्तित्व असल्याचे ऐतिहासिक संदर्भ देतात. द्वारकेला जाताना भगवान श्रीकृष्णांच्या वास्तव्यामुळे या भूमीचे आध्यात्मिक महत्त्व अधिकच उंचावले.

असे म्हटले जाते की, प्राचीन काळी या गावातील विद्वान पंडितांनी ‘चरक संहिता’ आणि ‘सुश्रुत संहिता’ वर सविस्तर भाष्ये लिहिली होती. या बौद्धिक वारशामुळेच या वस्तीला ‘गांभीरा नगर’ (गंभीर किंवा सखोल शहर) हे नाव पडले असावे आणि काही ऐतिहासिक दस्तऐवजांचा असा दावा आहे की, मूळ आयुर्वेदिक ग्रंथ ‘सुश्रुत’ ची रचना येथेच झाली होती. काळानुसार विद्वत्तापूर्ण कार्याची भरभराट होत राहिली. ८६२ ईस्वी सन (विक्रम संवत ९१९) मध्ये आचार्य शीलंकाचार्य यांनी ‘आचारांग सूत्र’ वर विस्तृत भाष्य लिहिले; ११७१ ईस्वी सन (विक्रम संवत १२२८) मध्ये यक्षदेवांचे शिष्य पार्श्वनाग यांनी ताडपत्रांवर ‘श्रावक प्रतिक्रमण सूत्र’ वर भाष्य लिहिले आणि १२४८ ईस्वी सन (विक्रम संवत १३०५) मध्ये ‘उपांगपंचक’ ची रचना याच गावात पूर्ण झाली.

आक्रमकांच्या मूर्तीभंजक वृत्तीपासून आपल्या पवित्र मूर्तींचे रक्षण करण्यासाठी, ग्रामस्थांनी मंदिरातील मूर्ती जमिनीखाली गाडून ठेवल्या होत्या. गावाच्या दक्षिणेला पाचशे वर्षे जुने शीतला मातेचे मंदिर आहे. १८८२ मध्ये या मंदिराचा जीर्णोद्धार करताना ग्रामस्थांना भगवान रणछोडराय यांची ‘शालिग्राम’ मूर्ती सापडली. त्यानंतर, एक स्वतंत्र मंदिर उभारण्यात आले. २०२२ मध्ये, स्थानिक समुदायाने लोकसहभागातून मंदिराचा जीर्णोद्धार केला, ज्याचा परिणाम आज दिसणाऱ्या या भव्य वास्तूत झाला आहे.

रणछोडराय मंदिराचे प्रवेशद्वार अत्यंत आकर्षक असून, तिथे ‘गजराजांचे’ (हत्ती) सुंदर कोरीव शिल्प भाविकांचे स्वागत करते. सुरक्षेसाठी, परिसराला संरक्षक तटबंदी आहे. अंगणाच्या मध्यभागी मंदिराची रचना असून ती पारंपारिक वास्तुशास्त्रावर आधारित आहे, ज्यामध्ये एक खुला ‘सभामंडप’, ‘अंतराळ’ आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. सभामंडपाच्या दर्शनी भागाला सुंदर कमानीयुक्त प्रवेशद्वारे आहेत आणि खांबांच्या वरच्या भागावर ‘सुरसुंदरींची’ (स्वर्गीय सौंदर्यवती) सुंदर शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या छतावर (वितान) ‘रासलीलेचे’ (कृष्णाचे दैवी नृत्य) जिवंत आणि बारकाईने केलेले चित्रण आहे. अंतराळामध्ये असलेल्या कोनाड्यांमध्ये हनुमान आणि गणेशाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहात उंच पीठावर संगमरवरी ‘मखरात’ भगवान रणछोडराय यांची चार फूट उंच मूर्ती विराजमान आहे. ही ‘शालिग्राम’ मूर्ती खेडा जिल्ह्यातील डाकोर येथील प्रसिद्ध मूर्तीपेक्षा आकाराने मोठी असल्याचे मानले जाते. मुख्य देवतेच्या चरणांशी चार लहान मूर्ती कोरलेल्या आहेत आणि मुख्य प्रतिमेसमोर एक छोटी ‘पंचधातूची’ मूर्ती आहे, ज्यामध्ये भगवान बासरी वाजवताना दिसत आहेत. संगमरवरी चौकटीच्या वरच्या भागात मोरांच्या आकृत्यांनी सजावट केलेली आहे.

गर्भगृहाच्या वर एक उंच, निमुळते ‘शिखर’ आहे, ज्यावर अनेक लहान उप-शिखरे गुंतागुंतीने कोरलेली आहेत. शिखराच्या शिखरावर गोलाकार ‘आमलक’ आणि ‘कलश’ आहे, तर सभामंडपावर घुमटाकार छत आहे.

मुख्य मंदिराच्या शेजारी लाभेश्वर महादेवांचे एक साधे मंदिर आहे, ज्यामध्ये अर्ध-खुला सभामंडप, अंतराळ आणि भगवान शिवांचे ‘पिंड’ व माता पार्वतीची मूर्ती असलेले गर्भगृह आहे. २०२२ मधील पुरातत्व उत्खननात अकरावी आणि बारावी शतकातील अकरा प्राचीन शिल्पे सापडली आहेत, जी त्या काळातील कारागिरांचे अपवादात्मक कौशल्य आणि गावाचा चिरंतन इतिहास अधोरेखित करतात.

मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. ‘गोकुळाष्टमी’ (श्रीकृष्णाचा जन्मोत्सव) निमित्त विशेष विधी केले जातात, परंतु ‘शरद पौर्णिमा’ हा सर्वात मुख्य उत्सव असतो, जो मूर्ती सापडल्याच्या दिवसाची स्मृती म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी, ‘वरघोडा’ – भव्य पालखी मिरवणूक – उत्सवाच्या संगीताच्या गजरात गावातून काढली जाते. मार्गावर, सुशोभित रथात विराजमान असलेल्या प्रभूंची, ग्रामस्थ आणि आसपासच्या भागातून आलेल्या भाविकांच्या गर्दीद्वारे अत्यंत भक्तीभावाने पूजा केली जाते. प्रत्येक पौर्णिमेला विशेष कार्यक्रम आयोजित केले जातात आणि ‘माघ शुद्ध पंचमी’ला भव्य ‘पाटोत्सव’ (मूर्ती प्रतिष्ठापना वर्धापन दिन) साजरा केला जातो, ज्यामध्ये ‘नवचंडी यज्ञ’ (देवीला समर्पित पवित्र अग्नी विधी) केला जातो. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६:०० ते दुपारी १२:३० आणि दुपारी ४:०० ते रात्री ८:३० पर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • बेचराजीपासून २२ किमी आणि मेहसाणापासून २६ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • बेचराजीपासून GSRTC (राज्य परिवहन) बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • मंदिराच्या परिसरात राहण्याची किंवा नाश्त्याची सोय उपलब्ध नाही.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, भ्रमणध्वनी ९९१३६ ७७०१३
Back To Home

मंदिरे