मातंगी मोढेश्वरी माता मंदिर

मोढेरा, ता. बेचारजी, जि. मेहसाणा

‘दशमहाविद्या’ (देवी मातेची दहा रूपे) पैकी नववी, माता मातंगी यांच्या प्रकटीकरणाचे पवित्र स्थान उत्तर गुजरातमधील बेचारजी तालुक्यात मोढेरा येथे स्थित आहे. हे पवित्र स्थान ‘मातंगी मोढेश्वरी माता मंदिर’ म्हणून सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. प्राचीन कथांनुसार, एकेकाळी ‘धर्मारण्य’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रदेशात, कर्णाट नावाच्या राक्षसाच्या अत्याचारांपासून ब्राह्मण आणि वैश्य समुदायाचे रक्षण करण्यासाठी देवी दुर्गाने ‘रौद्र’ रूप धारण केले होते. असे म्हटले जाते की, मातेने आपल्या अठरा हातांतील विविध शस्त्रांचा वापर करून या राक्षसाचा वध केला. याव्यतिरिक्त, ‘द्वापार युगा’तील इतिहासात असे नमूद आहे की, भगवान रामचंद्र यांनी स्वतः येथे देवीची पूजा केली होती. ‘मातंगी मोढेश्वरी’ म्हणून ओळखली जाणारी ही देवी मोढ ब्राह्मण, वैश्य आणि क्षत्रिय समुदायातील अनेक कुटुंबांची ‘कुलदेवता’ आहे.

मोढेरा हे सखोल प्राचीन आणि पौराणिक इतिहासाने संपन्न आहे. ‘त्रेता युगा’मध्ये हा प्रदेश ‘सत्यमंदिर’ म्हणून ओळखला जात असे. ‘द्वापार युगा’मध्ये याला ‘वेदभुवन’ म्हटले जात असे आणि ‘कलियुगा’च्या प्रारंभी हे ‘मोहेरकपूर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. ही ती भूमी आहे जिथे भगवान ब्रह्मा आणि धर्मराजा यांनी अनेक वर्षे ‘तप’ केले होते. धर्मराजाच्या तपस्येमुळेच या क्षेत्राला ‘धर्मारण्य’ हे नाव मिळाले. महर्षी वेद व्यास यांनी ऋषींना सांगितले होते की, संपूर्ण विश्वात ‘मोक्ष’ प्राप्तीसाठी केवळ दोनच ठिकाणे निश्चित आहेत – नैमिषारण्य आणि धर्मारण्य – आणि म्हणूनच त्यांनी तिथे आपली तपश्चर्या करावी. याच पवित्र भूमीवर, राक्षस कर्णाट विरुद्धच्या भीषण युद्धात, देवीचा क्रोध अनावर झाला. संतप्त मातेच्या मुखातून आगीचे लोट बाहेर पडले आणि तिचे डोळे लाल झाले. या भयंकर संघर्षात तिने राक्षसाचा अंत केला आणि आपल्या भक्तांना ‘अभय’ दिले.

रावणाच्या वधानंतर, भगवान राम ‘ब्रह्महत्ये’च्या पापाने ग्रस्त होते. महर्षी वसिष्ठांच्या सल्ल्यानुसार, भगवान राम शुद्धीकरणासाठी सीता आणि आपल्या भावांसह धर्मारण्यात आले. मात्र, धर्मारण्यात प्रवेश करताच त्यांचा रथ अचानक थांबला. त्यांच्यासोबत असलेले घोडे आणि हत्तीही जागेवरच थबकले. आश्चर्यचकित झालेल्या भगवान रामांनी त्यांचे गुरु वसिष्ठ ऋषींना विचारले, तेव्हा त्यांनी स्पष्ट केले की ही देवीची भूमी आहे. त्यामुळे वाहनात बसून किंवा प्राण्यावर स्वार होऊन न जाता, पायी चालत जाणे आवश्यक आहे. परिणामी, भगवान रामचंद्र रथातून खाली उतरले आणि चालत गेले. देवीची मनोभावे पूजा केल्यानंतर, त्यांनी काही काळ सुवर्ण नदीच्या काठी वास्तव्य केले. आपल्या वास्तव्यादरम्यान, त्यांनी पाहिले की धर्मारण्याचे नागरिक आणि ब्राह्मण इतरत्र स्थलांतरित झाले आहेत. एके दिवशी, त्यांना एका स्त्रीच्या रडण्याचा आवाज ऐकू आला आणि त्यांनी चौकशीसाठी आपल्या सैनिकांना पाठवले. मात्र, त्या स्त्रीने सैनिकांशी बोलण्यास नकार दिला. तिला सांत्वन देण्यासाठी भगवान रामचंद्र स्वतः तिच्याकडे गेले, तेव्हा तिने शहर पुन्हा वसवण्याची विनंती केली. त्यानंतर, भगवान रामचंद्रांनी धर्मारण्य सोडून गेलेल्या ब्राह्मणांना परत आणले. त्यांनी आपल्या सैनिकांना घरे आणि मंदिरे उभारण्याचे आदेश दिले. जरी त्यांना ब्राह्मणांना भेटवस्तू द्यायची होती, तरीही ब्राह्मणांनी सांगितले की ते ‘त्रिदेवांच्या’ – ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्या परवानगीशिवाय दान स्वीकारू शकत नाहीत. त्यानंतर भगवान रामचंद्रांनी त्रिमूर्तींची पूजा केली, ज्यांनी प्रकट होऊन ब्राह्मणांना अर्पण स्वीकारण्याची परवानगी दिली. भगवान रामचंद्रांनी त्यांना अनेक गावे दान केली. त्यांच्या आज्ञेवरून, हनुमानाने चारही दिशांना प्रवास करून व्यापाऱ्यांना धर्मारण्यात आणले आणि प्रभूंच्या आशीर्वादाने सुमारे १,२५,००० व्यापारी शहरात स्थायिक झाले. शहराच्या संरक्षणाची जबाबदारी हनुमानावर सोपवून भगवान रामचंद्र निघून गेले.

तेराव्या किंवा चौदाव्या शतकात, दिल्लीचा सुलतान अलाउद्दीन खिलजी याच्या सैन्याने शहरावर आक्रमण केले. प्रसिद्ध सूर्यमंदिराचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान केल्यानंतर, सैन्य मातंगी मोढेश्वरी माता मंदिराकडे वळले. मूर्तीचे रक्षण करण्यासाठी, गावकऱ्यांनी ती एका ‘वाव’ (बारव) मध्ये टाकली, जी आता ‘धर्मावाव’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. या घटनेनंतर, मोढ ब्राह्मण आणि इतर लोक गाव सोडून गेले. नंतरच्या काळात, वडोदरा येथील गायकवाड राजवटीत, अनेक कुटुंबे परतली. त्यांनी ज्या बारवेमध्ये मूर्ती विसर्जित केली होती, तिथे पूजा करण्यास सुरुवात केली. कालांतराने, मोढ ब्राह्मणांनी नष्ट झालेले मंदिर पुन्हा बांधण्याचा निर्णय घेतला, ज्यासाठी नथुभाई गिरधारीलाल नावाच्या वकिलाने पुढाकार घेतला. एक समिती स्थापन करण्यात आली आणि १९६२ मध्ये बांधकामाला सुरुवात झाली. १९६६ मध्ये ते पूर्ण झाल्यावर, ‘माघ शुद्ध त्रयोदशी’च्या दिवशी देवीच्या नवीन मूर्तीची विधिवत प्रतिष्ठापना करण्यात आली.

मातंगी मोढेश्वरी मंदिराचा परिसर विस्तीर्ण आहे. प्रवेशद्वाराजवळ, विधीसाठी लागणारे साहित्य आणि ‘प्रसाद’ विकणारी दुकाने आहेत. आत प्रवेश केल्यावर, अनेक झाडे आणि बागेने युक्त असा एक मोठा परिसर दिसतो. थोड्या अंतरावर एक कारंजे आहे, ज्याच्या पलीकडे मंदिराचे अंगण आहे. देवीचे वाहन असलेल्या सिंहांच्या शिल्पांनी वेढलेल्या काही पायऱ्या चढून आपण मंदिरात प्रवेश करतो. पायऱ्यांच्या वर एक मोठा मंडप आहे, जिथे ‘यज्ञशाळा’ आहे. या मंडपाच्या भिंतींवर विविध देवता आणि ‘नवग्रहांच्या’ कोरीव प्रतिमा कोरलेल्या आहेत.

मागील बाजूस असलेल्या मुख्य ‘गर्भगृहा’पर्यंत पोहोचण्यासाठी काही पायऱ्या उतरावे लागतात. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर उत्कृष्ट कोरीवकाम असून, वरच्या बाजूला शिखरांच्या लहान प्रतिकृती आहेत. आत, मातंगी मोढेश्वरीची मूर्ती सुवर्णजडित ‘मखर’ (अलंकारिक चौकट) मध्ये एका भव्य पीठावर विराजमान आहे. सिंहावर आरूढ आणि सुंदर वस्त्रे व दागिन्यांनी सजलेली देवी आपल्या हातात विविध शस्त्रे धारण करते. गर्भगृहाच्या वर एक उंच, निमुळते ‘शिखर’ आहे, जे उपशिखरांनी सुशोभित केलेले आहे.

मुख्य मंदिराचा बाह्य भाग विविध शिल्पे आणि विविध देवतांच्या मूर्ती असलेल्या कोनाड्यांनी अतिशय सुंदररीत्या कोरलेला आहे. मंदिराच्या परिसरात धर्मेश्वर महादेव, भट्टारिका देवी, श्री कृष्ण, साई बाबा, राम-लक्ष्मण-सीता आणि हनुमान यांची मंदिरे देखील आहेत. संकुलात असलेल्या ‘धर्मवाव’मध्ये एक अखंड ज्योत तेवत ठेवली जाते.

मंदिराच्या भोजनगृहात माफक दरात जेवण उपलब्ध करून दिले जाते आणि दूरवरून येणाऱ्या भाविकांसाठी ‘धर्मशाळा’ (विश्रामगृहे) उपलब्ध आहेत. येथे देवीला अर्पण करण्यासाठी वस्त्रे विकणारे ‘साडी केंद्र’ आहे आणि संकुलात एक ‘गोशाळा’ देखील चालवली जाते. भाविकांच्या सततच्या आगमनामुळे मंदिर नेहमीच चैतन्यमय असते. दररोज सकाळी ६.३० वाजता आणि संध्याकाळी ७.०० वाजता ‘आरती’ केली जाते, तसेच विविध धार्मिक विधी पार पडतात. दरवर्षी ‘माघ शुद्ध चतुर्दशी’च्या दिवशी मोठा उत्सव साजरा केला जातो. या दिवशी देवीला ‘केशर-स्नान’ घातले जाते, त्यानंतर विधिवत पूजा केली जाते आणि संध्याकाळी शहरातून भव्य मिरवणूक काढली जाते. ‘शरद नवरात्री’ दरम्यान, नऊ दिवस धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते, ज्यामध्ये ‘नवचंडी यज्ञ’ आणि अंगणात रात्रीच्या वेळी ‘गरबा’ यांचा समावेश असतो. दिवाळीच्या काळात मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी असते आणि ‘देव दिवाळी’च्या दिवशी ‘महाआरती’ केली जाते. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते रात्री ८.३० पर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती 

  • बेचराजी शहरापासून १५ किमी आणि मेहसाणापासून २९ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  •  बेचराजी आणि मेहसाणा या दोन्ही ठिकाणांहून जीएसआरटीसी (राज्य परिवहन) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  •  संकुलात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  •  संपर्क – मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी: ०२७३४-२८४३२७, २८४२१४.
Back To Home