बहुस्मरणा माताजी मंदिर

कानोडा, ता. बेचराजी, जि. मेहसाणा

रूपा नदीच्या खोऱ्यात वसलेले, जे तारंगा टेकड्यांमधून १८० मीटर उंचीवरून खाली उतरून कच्छच्या रणाकडे पश्चिमेकडे वाहते, तिथे कानोडा येथे बहुस्मरणा माताजीचे पवित्र निवासस्थान आहे, जे गुजरातमध्ये हजारो भक्तांसाठी एक पवित्र आश्रयस्थान आहे. बहुस्मरणा माता ही एक अत्यंत ‘जागृत’ (आध्यात्मिकरित्या जागृत) देवता म्हणून पूजली जाते, जी तिच्या भक्तांच्या प्रामाणिक विनंत्यांना प्रतिसाद देते आणि त्यांच्या मदतीला धावून येते असे मानले जाते. भक्तांची ही दृढ श्रद्धा आहे की ती आत्म्याला मोक्ष प्रदान करते, त्याला चौऱ्याऐंशी लाख जन्मांच्या कठीण चक्रातून मुक्त करते. जे ‘बहुस्मरणा’ नावाचे सतत ‘नामस्मरण’ (भक्तिमय जप) करतात, त्यांना मानसिक शांती, समृद्धी आणि अटूट भक्ती प्राप्त होते असे म्हटले जाते.

बहुस्मरणा माता ही औदिच्य ब्राह्मण समाजातील कानोडिया जानी कुटुंबांची ‘गोत्रजा’ (कुलदेवता) म्हणून ओळखली जाते, जे त्यांची वंशपरंपरा वसिष्ठ ऋषींपर्यंत शोधतात. वसिष्ठ ऋषी, ज्यांना भगवान ब्रह्माच्या सात पुत्रांपैकी एक मानले जाते, ते ऋग्वेदाच्या पहिल्या ते चौथ्या ‘मंडलां’मधील अनेक स्तोत्रांचे रचनाकार म्हणून प्रसिद्ध आहेत. इतिहासात, या ‘याज्ञिक’ (पुरोहित) कुटुंबांनी, जे पारंपारिकपणे यज्ञविधी पार पाडण्यात गुंतलेले होते, त्यांनी जानी, भट्ट आणि व्यास अशी आडनावे स्वीकारली. संजीव जानी दिग्दर्शित ‘स्मरानु तने शत बार’ नावाच्या माहितीपटात देवीच्या पृथ्वीवरील प्रकटीकरणाचे आणि कानोडिया जानी कुटुंबांच्या इतिहासाचे सविस्तर वर्णन केले आहे. भाटुंडा, पाली आणि आसपासच्या प्रदेशातून स्थलांतरित झालेल्या कुटुंबांनीही बहुस्मरणा मातेला त्यांची ‘गोत्रजा’ म्हणून पूजले आहे. औदिच्य ब्राह्मण समाजाच्या सहस्र शाखेतील उपमन्यू आणि कश्यप ‘गोत्रां’च्या ब्राह्मण कुटुंबांमध्ये देवी आणि त्यांच्यात एक विशेष आध्यात्मिक बंध आहे.

शतकानुशतके जुन्या परंपरेत रुजलेल्या, बहुस्मरणा माताजीच्या दरबारात ‘झांखी’ (पवित्र दर्शन) साठी मोठ्या संख्येने भाविक येतात. ‘इंडियन नॅशनल ट्रस्ट फॉर आर्ट अँड कल्चरल हेरिटेज’ (INTACH) द्वारे प्रकाशित २०१२ च्या अहवालात, कानोडा येथील बहुस्मरणा माता मंदिराला मेहसाणा जिल्ह्यातील संरक्षित स्मारकांच्या यादीत १२ वा क्रमांक म्हणून अधिकृतपणे मान्यता मिळाली. डॉ. कांतीलाल एफ. सोमपुरा यांनी १९६८ मध्ये गुजरात विद्यापीठाने प्रकाशित केलेल्या त्यांच्या ‘द स्ट्रक्चरल टेंपल्स ऑफ गुजरात’ या ग्रंथात, १० व्या शतकात चालुक्य (सोलंकी) राजवटीत या मंदिराच्या स्थापनेचा स्पष्ट संदर्भ दिला आहे.

तेराव्या शतकापूर्वी, कानोडा, मोढेरा आणि धिनोज यांच्यातील संपूर्ण विस्तार एका भव्य शहरी वस्तीचा भाग होता. आसपास विखुरलेल्या अनेक हिंदू आणि जैन मंदिरांचे अवशेष या पूर्वीच्या वस्तीचे मजबूत पुरावे म्हणून काम करतात. बर्नार्ड क्वारिच, केगन पॉल, ट्रेंच, ट्रुबनर अँड कंपनी ऑफ लंडन यांनी १९०३ मध्ये प्रकाशित केलेल्या ‘आर्किटेक्चरल अँटिक्विटीज ऑफ नॉर्दर्न गुजरात’ या खंडात, जेम्स बर्गेस आणि हेन्री कझिन्स यांनी कानोडा गावातील अवशेषांचा विस्तृत उल्लेख केला आहे. या ब्रिटिश आणि भारतीय पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी एकोणिसाव्या शतकात या मंदिराचा पुन्हा शोध लावला, कझिन्सने १८८५ मध्ये अवशेषांचे पहिले ऐतिहासिक छायाचित्रे प्रकाशित केले. याव्यतिरिक्त, अभिषेक रॉय आणि सुष्मिता सेन यांच्या २०२० च्या ‘हेरिटेज: जर्नल ऑफ मल्टीडिसिप्लिनरी स्टडीज इन आर्कियोलॉजी’ मधील शोधनिबंधात मध्य रूपा नदीच्या खोऱ्यातील धार्मिक संरचनांचे विश्लेषण केले आहे.

त्याच्या पुरातत्वीय शोधाच्या वेळी, मूळ संरचनेचा एक महत्त्वपूर्ण भाग अवशेषांमध्ये होता. सुरुवातीला, मंदिर कोणत्या विशिष्ट देवतेला समर्पित होते हे अस्पष्ट राहिले. उत्खनन केलेल्या अवशेषांच्या कारागिरीच्या आधारावर, ते सोमेश्वर (शिव) किंवा ‘शक्ती’ मंदिराचे ठिकाण असल्याचे अनुमान काढण्यात आले. त्यानंतर, तुकड्यांच्या वर्गीकरणादरम्यान, माताजीच्या मूर्तीचा एक भाग सापडला. सध्याचे पुरावे पुष्टी करतात की ‘माडी’ (माताजी) ला स्थानिक गुजराती बोलीत ‘बहुस्मरणा’ किंवा ‘बोरमरणा’ या नावाने अधिष्ठात्री देवता म्हणून प्रतिष्ठित केले गेले. पौराणिक संदर्भ बहुस्मरणा मातेला आदिशक्ती गायत्रीचा अवतार मानतात. ‘बहुचर बावन’ देवीच्या असाधारण शक्ती आणि चमत्कारांचे वर्णन करते. एका आख्यायिकेनुसार, ‘मारघास’ (मारलेले आणि आधीच खाल्लेले कोंबडे) माडीच्या कृपेने पुन्हा जिवंत झाले आणि बांग देऊ लागले – ही घटना देवीचा एक महत्त्वपूर्ण ‘परचा’ (दैवी चमत्कार) मानली जाते.

मारू-गुर्जर स्थापत्यशैलीत बांधलेले हे मंदिर प्राचीन दगडी कामाचे एक उत्कृष्ट नमुना मानले जाते. या शैलीत, संरचनेचा कोणताही भाग, मग तो आतील असो वा बाहेरील, गुंतागुंतीच्या कोरीव कामाशिवाय सोडला जात नाही. मूळ मंदिराची रचना प्राचीन संस्कृत ग्रंथांमधून प्रेरणा घेते जे चौरस आणि वर्तुळाच्या तत्त्वांचे वर्णन करतात. ते सुनाक येथील नीलकंठ महादेव मंदिरासारखे दिसते. त्याच्या माफक आकारामुळे, ‘पीठा’ची (पायाची) उंची हेतुपुरस्सर कमी ठेवण्यात आली होती, जी वरच्या दोन स्तरांमधून हत्ती आणि मानवी आकृत्यांच्या नक्षीकाम वगळून साध्य करण्यात आली.

एका उंच ‘जगती’वर (ओटा) स्थित, मंदिराच्या संरचनेत तीन ‘मुखमंडप’ (प्रवेशद्वार), एक ‘सभा मंडप’ (सभा मंडप), एक ‘अंतराळ’ (पुढील कक्ष) आणि ‘गर्भगृह’ (गर्भगृह) यांचा समावेश आहे. तीन मंडप आणि सभा मंडपासह सर्व खांब आणि भिंतींना बारीक कोरीव काम केले आहे. भिंतींच्या पायथ्याशी ‘चैत्य-गवाक्ष’ (कमान-खिडकी) नमुन्यात कोरीव काम आहे. सभा मंडपाला सोळा खांबांनी आधार दिलेला घुमटाकार छत आहे, प्रत्येक खांबावर संगीतकार आणि नर्तकांच्या आकृत्या कोरलेल्या आहेत. मारू-गुर्जर शैलीतील त्या काळातील बांधकामाचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्तंभांमधील सजावटीचे ‘फ्लाइंग आर्च’ डिझाइन. बाहेरील भिंतींवर प्रकाश आणि सावलीचा खेळ निर्माण करण्यासाठी कोनाडे आणि कप्पे आहेत. आधुनिक काळात, मंदिराच्या विश्वस्त मंडळाने मूळ आराखड्यानुसार मंदिराचे पुनर्निर्माण पूर्ण केले आहे, ज्यामध्ये शक्य तितक्या प्राचीन अवशेषांचा पुनर्वापर करण्यात आला आहे. जुने दगड आणि विटा वापरून, मूळ रचनेच्या अखंडतेला धक्का न लावता हे काम करण्यात आले. सध्याचे गर्भगृह आणि शिखर जुन्या अवशेषांना एकत्र करून नव्याने उभारण्यात आले आहे आणि विश्वस्त मंडळाने संपूर्ण इमारतीला रंगरंगोटी केली आहे.

गर्भगृहात देवीची अष्टभुजा मूर्ती स्थापित आहे. पौराणिक कथेनुसार, देवी वेगवेगळ्या तिथींना वेगवेगळी रूपे धारण करते: कधी ‘बालरूपा बहुचरी अम्बे’ (बालरूप), तर कधी ‘चतुरा महालक्ष्मी’ किंवा ‘चंडी चामुंडा’. ‘नागणी छंद’मध्ये तिला ‘नवखंड नारायणी अंबा ईश्वरी भोळी’ असे संबोधले जाते. अष्टभुजा मूर्तीमध्ये सोन्याचा दंड आणि चांदीची मशाल आहे.

मंदिर वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव साजरे करते, त्यापैकी ‘पाटोत्सव’ (प्रतिष्ठापनेचा वर्धापन दिन) सर्वात महत्त्वाचा आहे. हा भव्य सोहळा दरवर्षी ‘वैशाख शुद्ध षष्ठी’ला आयोजित केला जातो. याव्यतिरिक्त, ‘पौष वद्य एकम’ला मोठ्या उत्साहात ‘पाटोत्सव’ साजरा केला जातो. या शुभ दिवशी, आजूबाजूच्या भागातून भाविक आणि कानोडिया जानी कुटुंबातील सदस्य मोठ्या संख्येने एकत्र येतात. मूर्तीचा विशेष ‘अभिषेक’ (पवित्र स्नान) वैदिक मंत्रोच्चारांसह, ‘नवचंडी यज्ञ’ (अग्निहोत्र) आणि भव्य ‘अन्नकूट’ (अन्नाचा डोंगर अर्पण करणे) सह केला जातो. शंख, घंटा आणि ढोलांच्या निनादात पारंपरिक पूजा केली जाते. ‘नोरता’ (नवरात्र) दरम्यान, विशेष ‘गरबा’ नृत्ये आयोजित केली जातात. ‘स्मरानु तने शत बार’ या माहितीपटात पंकज भट्ट यांनी रचलेल्या आणि पूर्णिमा जानी व माला भट्ट यांनी गायलेल्या ‘आरे अवसारिये अंबा’ गरब्याचे मंदिरातील सादरीकरण चित्रित केले आहे. बहुस्मरणा माडीच्या आदरात, ‘बहुस्मरणा चालीसा’ आणि स्तोत्रे यांना अत्यंत महत्त्व आहे. भाविक देवीला प्रेमाने ‘भोजनाचा थाळ’ (जेवणाचे ताट) अर्पण करतात, ज्यात ‘लाडू’, ‘पुरी’, ‘दुधपाक’, ‘शिरा’ आणि लोणची यांसारख्या पदार्थांचा समावेश असतो, आणि ‘माडी, तुझ्या पैंजणांच्या किणकिणाटासह आमच्या मंदिरात जेवायला ये’ अशी मनोभावे विनंती करतात. भाविक दररोज सकाळी ६ ते रात्री ९ या वेळेत ‘झांखी’ (पवित्र दर्शन) घेऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती

  • मेहसाणापासून १९ किमी आणि बेचराजीपासून ३० किमी अंतरावर स्थित.
  • बेचराजी आणि मेहसाणा दोन्ही ठिकाणांहून जी.एस.आर.टी.सी. (राज्य परिवहन) बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, मो. ९४२६४२४०४४.
Back To Home

मंदिरे