वैजनाथ महादेव मंदिर

सोखडा, तालुका विजापूर, जिल्हा मेहसाणा

‘ज्योतिर्लिंग’ या शब्दाचा शब्दशः अर्थ प्रकाशाचे किंवा तेजाचे लिंग असा होतो. हिंदू धार्मिक परंपरेनुसार, ज्या पवित्र स्थळांवर भगवान शंकर प्रकाशाच्या रूपात प्रकट झाले, त्या ठिकाणांना ज्योतिर्लिंग म्हणून पूजले जाते. शिवपुराणातील ‘कोटिरुद्र संहिता’नुसार, संपूर्ण ब्रह्मांड शिवाच्या असंख्य ‘लिंगांनी’ आणि ‘उपलिंगांनी’ सुशोभित आहे, ज्यापैकी बारा (‘द्वादश’) ज्योतिर्लिंगांना प्रमुख मानले जाते. परळी वैजनाथ येथील वैजनाथ ज्योतिर्लिंग हे या प्रमुख तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. संपूर्ण देशात वैजनाथ महादेवांना समर्पित अनेक मंदिरे आहेत, त्यापैकी एक—अतिशय प्राचीन आणि पवित्र स्थळ—विजापूर तालुक्यातील सोखडा येथे स्थित आहे.

वैजनाथ महादेवांना वैद्यनाथ असेही संबोधले जाते. ‘द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तुती’च्या श्लोकांमध्ये या पवित्र स्थळाचा गौरव या स्तोत्राद्वारे केला आहे: ‘मी त्या वैद्यनाथांना नमन करतो, जे ईशान्य दिशेला चिता-भूमीमध्ये (वैद्यनाथ-धाम) माता पार्वतीसह सदैव वास करतात आणि ज्यांच्या चरणकमलांची पूजा देव आणि दानव दोघेही करतात.’ यावरून हे सिद्ध होते की वैजनाथ हे नाव वैद्यनाथ या नावाचाच समानार्थी शब्द आहे. एका पौराणिक कथेनुसार, वैजनाथ महादेव मंदिर नाग-नारायण पर्वताच्या कुशीत वसलेले आहे, ज्याला पारंपारिकपणे मेरू पर्वत मानले जाते. प्राचीन काळी, हे डोंगर ‘वैद्यां’द्वारे (पारंपारिक चिकित्सक) मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जाणाऱ्या औषधी वनस्पतींचे समृद्ध स्रोत होते. परिणामी, देवतेला ‘वैद्यनाथ’ ही पदवी प्राप्त झाली, ज्याचा अर्थ ‘वैद्यांचा स्वामी’ असा होतो.

वैजनाथ यांचे असेच एक निवासस्थान सोखडा गावात आहे, जिथे या देवतेला ‘सोखडिया महादेव’ म्हणूनही ओळखले जाते. सोखडा हे ऐतिहासिक विजापूर शहरापासून अंदाजे २० किलोमीटर अंतरावर स्थित आहे. ‘मेहसाणा जिल्हा गॅझेटियर’नुसार, विजापूरची स्थापना सहाव्या शतकात सूर्यवंशी राजपूत राजा कनकसेन चावडा यांचे वंशज विजाजी यांनी केली होती. अनेक शतके या प्रदेशावर चावडा राजवंशाचे शासन होते, जे भगवान शिवाचे भक्त होते. विजापूर तालुक्यात त्यांच्या राजवटीत ‘माणसा’ हे त्यांच्या सत्तेचे मुख्य केंद्र होते. सोखडा या नावामागे एक ऐतिहासिक दंतकथा आहे, ज्यामध्ये नमूद केले आहे की हिमोजीने हा गाव आपल्या मामाकडून, पेथुजीकडून जिंकला होता. पेथुजीच्या निधनानंतर, त्यांच्या राणीच्या इच्छेनुसार गावाला ‘पेथापूर’ असे नाव देण्यात आले, तरीही सोखडा हे नाव जनमानसात प्रचलित राहिले. ऐतिहासिकदृष्ट्या, हा प्रदेश बडोदा संस्थानातील कडी प्रांताचा एक भाग होता. १७५८ च्या सुमारास, सदाशिव रामचंद्र आणि दामाजी गायकवाड यांनी या प्रदेशावर मराठा वर्चस्व प्रस्थापित केले. जरी येथे वैजनाथ महादेव स्थापनेचा अचूक इतिहास उपलब्ध नसला तरी, हे स्थळ अत्यंत प्राचीन मानले जाते. १८८३ चे बडोदा स्टेट गॅझेटियर देखील सोखडाला एक महत्त्वपूर्ण वस्ती म्हणून ओळखते.

सोखडा गावाच्या मध्यभागी वसलेले हे मंदिर एका तटबंदीने वेढलेले आहे. मुख्य प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर, पॉलिश केलेल्या संगमरवरी फरशीने बनवलेल्या एका लहान पण सुंदर अंगणात पोहोचण्यासाठी पंधरा पायऱ्या चढाव्या लागतात. या अंगणाच्या चारही बाजूंना ‘ओवऱ्या’ आहेत आणि मध्यभागी वैजनाथ महादेवांचे मंदिर आहे. मंदिराच्या आवारात समोरच्या बाजूला यज्ञासाठी एक ‘यज्ञकुंड’ आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना शिव परिवाराची, बारा ज्योतिर्लिंगांची आणि शिव-शक्तीच्या विविध रूपांची उत्कृष्ट चित्रे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या वास्तुकलेमध्ये ‘सभामंडप’, ‘अंतराळ’ आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. बंदिस्त सभामंडपात नंदीच्या दोन मूर्ती पहारा देतात. भिंतींवरील कोनाड्यांमध्ये भगवान गणेश आणि अंबाजी मातेच्या प्रतिमा आहेत. गर्भगृहात जमिनीवर दोन शिवलिंगे शेजारी शेजारी विराजमान आहेत. अशी दृढ श्रद्धा आहे की, मुख्य गोलाकार शिवलिंग ‘स्वयंभू’ आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवरील एका कोनाड्यात माता पार्वतीची मूर्ती विराजमान आहे. सभामंडपाच्या बाहेरील भिंतींवर भगवान शंकर आणि विविध देवींची रंगीत चित्रे काढलेली आहेत. अंतराळ आणि गर्भगृहाच्या छतावर दोन चौकोनी, पायऱ्यांचे शिखर आहे. गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंती कोनाड्यांमधील विविध शिल्पांनी अधिक सुशोभित केल्या आहेत. याशिवाय, मंदिर संकुलात श्री राम-लक्ष्मण-सीता, विष्णू-लक्ष्मी, गणेश आणि हनुमान यांना समर्पित छोटी मंदिरे आहेत.

या मंदिरात साजरा केला जाणारा सर्वात मोठा उत्सव म्हणजे महाशिवरात्री. या शुभ दिवशी, संपूर्ण मंदिर परिसर फुलांच्या माळांनी आणि लख्ख दिव्यांनी भव्यपणे सजवला जातो. पहाटेपासूनच भाविकांचा महापूर दर्शनासाठी मंदिरात लोटतो. दर सोमवारी, विशेषतः श्रावण महिन्यात, मोठ्या संख्येने भाविक दर्शनासाठी येतात. याव्यतिरिक्त, विविध धार्मिक उत्सव मोठ्या उत्साहात आणि आध्यात्मिक पावित्र्याने साजरे केले जातात. ग्रामस्थांची अशी गाढ श्रद्धा आहे की या मंदिरातील शिवलिंग स्वयंभू आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या ‘जागृत’ आहे. देवांचे देव महादेवांकडे केलेली मनापासूनची प्रार्थना सर्व आजार दूर करू शकते, अशी श्रद्धा असल्याने दर सोमवारी अनेक भाविक दर्शनासाठी येतात. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून रात्री नऊ वाजेपर्यंत उघडे असते.

उपयुक्त माहिती

  •  विजापूरपासून अंदाजे २० किमी आणि मेहसाणापासून ३४ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  •  विजापूर आणि मेहसाणा या दोन्ही ठिकाणांहून GSRTC बस सेवा उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहने मंदिराच्या प्रवेशद्वारापर्यंत पोहोचू शकतात.
  •  परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home

मंदिरे