वैजनाथ महादेव मंदिर

महादेवपुरा (गावडा), ता. विजापूर, जि. मेहसाणा

९०० वर्षांहून अधिक जुना इतिहास आणि अध्यात्म यांचा वारसा लाभलेले महादेवपुरा (गावडा) येथील वैजनाथ महादेव मंदिर हे हजारो भाविकांसाठी श्रद्धेचे एक अढळ केंद्र आहे. काळाच्या ओघात अनेक परकीय आक्रमणे होऊनही, या मंदिराचे अस्तित्व आणि महत्त्व अबाधित राहिले आहे. अलीकडील जीर्णोद्धार कार्यामुळे या वास्तूला पुन्हा एकदा तिचे पूर्वीचे वैभव प्राप्त झाले आहे. येथे विराजमान असलेल्या ‘स्वयंभू’ शिवलिंगाची ख्याती दूरदूरपर्यंत पसरली आहे. महाशिवरात्रीचा शुभ प्रसंग आणि श्रावण महिन्यातील पवित्र काळात, मंदिर परिसर ‘हर हर महादेव’च्या जयघोषाने दुमदुमून जातो.

देशात विखुरलेल्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक नाव वैजनाथ असे आहे, जे महाराष्ट्रातील परळी येथे स्थित आहे. वैजनाथ ज्योतिर्लिंगाला वैद्यनाथ असेही संबोधले जाते. ‘द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तुती’मध्ये या स्थानाबाबत एक श्लोक आहे, ज्याचा अर्थ असा: ‘मी त्या वैद्यनाथाला नमन करतो, जो ईशान्य दिशेला चिताभूमी (वैद्यनाथ धाम) मध्ये पार्वतीसह नित्य निवास करतो आणि ज्यांच्या चरणकमलांची पूजा देव आणि दानव दोघेही करतात.’ यावरून हे स्पष्ट होते की वैजनाथ हे वैद्यनाथाचेच समानार्थी नाव आहे. या नामकरणाबाबत विविध पौराणिक कथा सांगितल्या जातात. एका कथेनुसार, समुद्रमंथनातून मिळालेले अमृत या शिवलिंगात लपवून ठेवले होते, ज्यामुळे याला ‘वैद्यनाथ’ (वैद्यांचा स्वामी) हे नाव पडले. भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की या शिवलिंगाला स्पर्श केल्याने आजार दूर होतात आणि उत्तम आरोग्य लाभते.

‘शिवपुराणा’च्या ‘कोटिरुद्र संहिते’मध्ये (अध्याय २८) वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंगाची कथा दिली आहे. लंकेचा राजा रावण याने शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी तपश्चर्या केली, परंतु शिव प्रकट झाले नाहीत. तेव्हा रावणाने एक खड्डा खणून त्यात यज्ञकुंड तयार केले आणि शिवाची प्रतिमा स्थापित करून कठोर तपश्चर्या केली. जेव्हा शिव तरीही प्रकट झाले नाहीत, तेव्हा रावणाने अर्पण म्हणून स्वतःचे मस्तक कापण्यास सुरुवात केली. त्याने नऊ मस्तक अर्पण केली. जेव्हा तो दहावे मस्तक कापण्यास सज्ज झाला, तेव्हा शिव प्रकट झाले. वर मागण्यास सांगितल्यावर रावणाने शिवाला लंकेत येण्याची विनंती केली. शिवाने त्याला शक्ती दिली आणि आपले ज्योतिर्लिंग दिले, पण एक अट घातली की ते जमिनीला स्पर्श करू नये. प्रवासादरम्यान रावणाला नैसर्गिक विधीसाठी जावे लागले. त्याने शिवलिंग एका जवळच्या गुराख्याला दिले. गुराख्याने वाट पाहिली, पण शेवटी त्याने ती मूर्ती खाली ठेवली. ते शिवलिंग त्या ठिकाणी स्थिर झाले, जे आता वैद्यनाथ म्हणून ओळखले जाते.

विजापूर तालुक्यातील महादेवपुरा येथील वैजनाथ महादेव शिवलिंग हे परळीच्या वैजनाथ महादेवाचे प्रतीक मानले जाते. असे म्हटले जाते की या ठिकाणी वैजनाथची स्थापना बाराव्या शतकात झाली होती. मेहसाणा जिल्हा गॅझेटियरनुसार, विजापूर हे सहाव्या शतकात सूर्यवंशी राजपूत राजा कनकसेन चावडा यांचे वंशज विजाजी यांनी वसवलेले एक प्राचीन गाव आहे. चावडा राजवंश हा भगवान शिवाचा निस्सीम भक्त होता. या वंशातील राजा सामंतसिंह यांचा पुतण्या आणि सेनापती मूळराज याने गुजरातमध्ये सोळंकी (चालुक्य) घराण्याची स्थापना केली. या घराण्याचा एक प्रतापी राजा, सिद्धराज जयसिंह (राज्यकाळ १०९४–११४३), स्वतः शैव पंथाचा अनुयायी होता. त्याच्या कारकिर्दीत अनेक शिवमंदिरे उभारली गेली. त्याचा उत्तराधिकारी कुमारपाळ (राज्यकाळ ११४३–११७२) हा सुद्धा शिवाचा भक्त होता. जरी त्याने नंतर जैन धर्माचा स्वीकार केला, तरीही त्याने अनेक हिंदू मंदिरांचे निर्माण कार्य चालू ठेवले होते. विद्वानांचे असे मत आहे की हे मंदिर बहुधा याच काळात स्थापित झाले असावे.

स्थानिक लोककथेनुसार, या मंदिराने अनेक परकीय आक्रमणे सोसली आहेत. बाराव्या शतकात चालुक्य राजा भीमदेव यांच्या कारकिर्दीत, मुहम्मद घोरीने ११८८ आणि ११९४ मध्ये गुजरातवर आक्रमण केले होते. असे सांगितले जाते की महादेवपुरा येथील वैजनाथ महादेव मंदिराचे या आक्रमणांदरम्यान नुकसान झाले होते. त्यानंतर, मंदिराचा वेळोवेळी जीर्णोद्धार करण्यात आला आणि काही वर्षांपूर्वी केलेल्या नूतनीकरणानंतर, मंदिराला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.

मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर, दोन्ही बाजूंना असलेल्या राजेशाही हत्तींच्या मूर्ती भाविकांचे स्वागत करतात. आकर्षक प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर, संगमरवरी फरशी असलेला एक विशाल चौक लागतो. भाविकांच्या सोयीसाठी चौकात सिमेंटचे बाक बसवण्यात आले आहेत. चौकाच्या प्रवेशद्वाराजवळ एक विश्रामगृह आहे. मंदिराच्या वास्तुकलेमध्ये ‘सभामंडप’, ‘अंतराळ’ आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. अंतराळात नंदीची मूर्ती विराजमान आहे. येथील देवकोष्ठांमध्ये भगवान गणेश आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत आणि समोरच्या भिंतीवरील एका कोनाड्यात गणेशाची आणखी एक मूर्ती आहे. गर्भगृह खालच्या पातळीवर असल्याने, तिथे पोहोचण्यासाठी काही पायऱ्या उतराव्या लागतात. गर्भगृहाच्या आत, वैजनाथ महादेवाच्या शिवलिंगावर मोठ्या सर्पाचा फणा आहे. शिवलिंगाच्या मागे असलेल्या एका छोट्या मंदिरात पार्वती मातेची सुंदर मूर्ती आहे.

या मंदिराच्या उजव्या बाजूला अंबा मातेला समर्पित एक भव्य मंदिर आहे. मंदिरासमोर एक ‘यज्ञकुंड’ आहे. या वास्तूत कमानीदार प्रवेशद्वार असलेला एक खुला सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह आहे. सभामंडपात, देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाची मूर्ती एका उंच चौथऱ्यावर विराजमान आहे. अंतराळातील कोनाड्यांमध्ये गणेश आणि भैरवाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या सुवर्णजडित दरवाजातून आत प्रवेश केल्यावर, उंच चौथऱ्यावर विराजमान देवीची शांत मूर्ती दिसते. सुंदर वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजलेली देवी चांदीचा मुकुट परिधान करते. गर्भगृहाच्या वर एक सुंदर शिखर आहे, ज्यावर लहान उप-शिखरे कोरलेली आहेत. सभामंडपावर घुमटाकार छत आहे. मंदिर परिसरात भावनगिरी महाराजांची ‘संजीवन समाधी’ आहे, जे पाच शतकांपूर्वी येथे राहत होते आणि त्यांचे गुजरातभर मोठ्या संख्येने अनुयायी आहेत.

वैजनाथ महादेवाचे स्वयंभू शिवलिंग ‘जागृत’ आहे, या श्रद्धेपोटी अनेक भाविक दर्शनासाठी येथे गर्दी करतात. वर्षभर विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. प्रत्येक सोमवारी येणाऱ्या भाविकांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ होते आणि महाशिवरात्रीला मोठा उत्सव साजरा केला जातो. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारीही शेकडो भाविक दर्शनासाठी येतात. उत्सवाच्या प्रसंगी मंदिर परिसर दिव्यांच्या रोषणाईने उजळून निघतो. ‘आरती’च्या वेळी अनेक भाविक मंदिराच्या बाहेर उभे असलेले दिसतात. देवीच्या मंदिरातही विविध उत्सव साजरे केले जातात; चैत्र आणि शारदीय नवरात्री उत्सवादरम्यान ‘घटस्थापना’ केली जाते आणि अष्टमीला ‘होम-हवन’ केले जाते. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती 

  • विजापूरपासून ८ किमी आणि मेहसाणापासून ४७ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  •  विजापूरवरून GSRTC बसेस आणि खाजगी वाहनांची सुविधा उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  •  परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home