मोठा अंबाजी मंदिर

वासाई, ता. विजापूर, जि. मेहसाणा

पौराणिक शास्त्रानुसार, अंबा माता हे देवी पार्वतीचेच एक रूप आहे. अंबाजी मातेचे मूळ स्थान बनासकांठा जिल्ह्यातील गब्बर डोंगरावर आहे. हे ५१ ‘शक्तीपीठांपैकी’ एक मानले जाते. या देवीचा उल्लेख ‘तंत्र चूडामणी’ या ग्रंथात आढळतो आणि येथे त्यांना ‘अरासुरी अंबाजी’ माता म्हणूनही ओळखले जाते. गुजरात आणि राजस्थानमधील असंख्य भक्तांची कुलदेवता असलेल्या या देवीची मंदिरे संपूर्ण राज्यात आढळतात. विजापूर तालुक्यातील वासाई येथील मोठा अंबाजी मंदिर हे अशाच प्रमुख मंदिरांपैकी एक आहे. ज्या भक्तांना अरासुरी अंबाजीच्या मुख्य मंदिराला भेट देणे शक्य होत नाही, ते येथे येऊन देवीसमोर नतमस्तक होतात.

‘मार्कंडेय पुराणातील’ ‘देवी महात्म्याच्या’ सातव्या अध्यायानुसार, शुंभ आणि निशुंभ या असुरांनी इंद्राकडून तिन्ही लोक जिंकून घेतले होते, ज्यामुळे देवांना मदतीसाठी भगवतीकडे जावे लागले. जेव्हा देव प्रार्थना करत होते, तेव्हा पार्वती प्रकट झाली आणि तिच्या शारीरिक कोशातून अंबा बाहेर आली. शुंभ आणि निशुंभाचे सेवक चंड आणि मुंड यांनी अंबिकेला पकडण्याचा प्रयत्न केला. त्यानंतर अंबापासून काली प्रकट झाली आणि तिने चंड आणि मुंडाचा वध केला. या कामगिरीबद्दल भगवतीने कालीला ‘चामुंडा’ असे नाव दिले. अशा प्रकारे, देवीची अंबिका आणि चामुंडा म्हणून पूजा केली जाते. गुजरात आणि राजस्थानमध्ये त्यांना अंबाजी म्हणून ओळखले जाते. आध्यात्मिकदृष्ट्या, देवी अंबा किंवा आदिशक्ती ही हिंदू धर्मात भक्तांची रक्षक आणि संकटे दूर करणारी म्हणून केंद्रस्थानी आहे.

देवी अंबाजीचे मूळ निवासस्थान गब्बर डोंगराच्या शिखरावर आहे. ‘कालिका पुराणा’नुसार, सतीचा डावा खांदा या ठिकाणी पडला होता, तर इतर परंपरांनुसार सतीचे हृदय येथे पडले होते. परिणामी, हा प्रदेश ‘शक्तीपीठांमध्ये’ गणला जातो. या डोंगरापासून पाच किलोमीटर अंतरावर, अंबाजी गावात देवीचे एक भव्य मंदिर आहे. येथे मूर्तीऐवजी ‘विशयंत्र’ (विसा यंत्र) किंवा ‘श्री यंत्राची’ पूजा केली जाते. भक्तांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की अरासुरी अंबाजी माता दररोज रात्री विश्रांतीसाठी गब्बर गडावर परतते. दंताचे राजघराणे या मंदिराचे पारंपारिक विश्वस्त म्हणून काम पाहते. असे म्हटले जाते की मेवाडचा पराक्रमी राजा, महाराणा प्रताप सिंग हा या देवीचा निस्सीम भक्त होता. त्यांचा असा विश्वास होता की केवळ तिच्या दैवी कृपेमुळेच तो सम्राट अकबराचा वेढा तोडण्यास सक्षम झाला होता. आख्यायिका अशी आहे की जेव्हा प्रताप सिंग ‘महाराणा’ झाले, तेव्हा मेवाडची राजधानी चित्तौड शत्रूच्या हातात गेली होती. अनेक राजपूत राजांनी मुघल सम्राट अकबराचे मांडलिकत्व स्वीकारले असताना, राणा प्रतापांनी झुकण्यास नकार दिला. त्यांनी चित्तौड मुक्त करण्यासाठी आपला संघर्ष सुरू केला. या काळात, अकबराचे सेनापती मान सिंग आणि असफ खान महाराणांचा पाठलाग करत होते. राणा प्रतापांच्या अकरा राण्यांपैकी एक इडरची राजकुमारी होती. एकदा, सम्राटाच्या सेनापतींना बातमी मिळाली की ते तिला भेटायला येत आहेत आणि त्यांनी त्यांना पकडण्यासाठी सापळा रचला. मात्र, प्रताप सिंग त्यांना चकवा देण्यात यशस्वी झाले. पळताना, त्यांचा लाडका घोडा चेतक याचा पाय साबरमती नदीच्या ओसंडून वाहणाऱ्या पात्रातील झुडपात अडकला, ज्यामुळे तो पुढे जाऊ शकला नाही. तेव्हा महाराणा प्रतापांनी आपल्या कुलदेवतेची, अंबा मातेची प्रार्थना केली आणि नवस केला की जर ते या संकटातून वाचले, तर ते आपली तलवार तिला अर्पण करतील. देवीच्या कृपेने संकट टळले आणि त्यानंतर त्यांनी आपली तलवार मातेला अर्पण केली. अशा प्रकारे, भक्तांचा असा विश्वास आहे की ही देवी संकटाच्या वेळी आपल्या भक्तांच्या मदतीसाठी नेहमी धावून येते.

माता अंबा ही विशेषतः शेतकरी समुदायाची कुलदेवता मानली जाते. श्रद्धावान भक्तांचा असा विश्वास आहे की मातेच्या ‘दर्शनाने’ मनाला स्थिरता मिळते आणि कौटुंबिक सुख लाभते. याच देवीचे एक रूप वासाई गावातील मोठा अंबाजी मंदिरात विराजमान आहे,ज्याची स्थापना सूर्यवंशी राजपूत राजा कनकसेन चावडा यांनी केली होती.

वासाई गावाच्या मध्यभागी वसलेल्या या मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी एक हवेलीसारखे प्रवेशद्वार आहे, जे एका लहान अंगणात घेऊन जाते. मंदिरासमोर भक्तांसाठी एक मंडप उभारला आहे, ज्यावर हत्तीच्या पाठीच्या आकाराचे (‘गजपृष्ठाकार’) पत्र्याचे छत आहे. अंगणातून पाच पायऱ्या चढून गेल्यावर उंच चौथऱ्यावर असलेला सभामंडप लागतो. मंदिराची रचना सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी आहे. सभामंडप अर्ध-खुली रचना असलेला असून सर्व खांब कमानींनी जोडलेले आहेत. या खांबांच्या वरच्या भागावर गायन आणि वाद्य वाजवणाऱ्या ‘सुरसुंदरींच्या’ मूर्ती कोरलेल्या आहेत. सभामंडपात अंतराळाच्या प्रवेशद्वाराजवळ, देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाची मूर्ती एका चौथऱ्यावर विराजमान आहे. अंतराळाच्या भिंतींवरील कोनाड्यांमध्ये गणेश आणि काळभैरवाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या दरवाजाच्या चौकटीच्या तळाशी ‘द्वारपाल’, उंबरठ्यावर गणेशाची प्रतिमा आणि वरच्या बाजूला ‘श्री यंत्र’ कोरलेले आहे. गर्भगृहाच्या आत, देवीची मूर्ती ‘वज्रपीठावर’ एका कोरीव मखरात स्थापित केलेली असून, तिच्या दोन्ही बाजूंना हत्तींच्या (‘गजराज’) मूर्ती आहेत.

मंदिरात दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी वैदिक मंत्रांच्या घोषात ‘आरती’ केली जाते. प्रत्येक पौर्णिमेच्या दिवशी भाविकांची मोठी गर्दी जमते. दर रविवारी विशेष प्रार्थना आणि ‘महाप्रसाद’ आयोजित केला जातो. मोटा अंबाजी मंदिरात विविध धार्मिक उत्सव उत्साहात साजरे केले जातात. अश्विन महिन्यातील शारदीय नवरात्र हा सर्वात महत्त्वाचा उत्सव आहे. या नऊ रात्रींमध्ये ‘घट’ स्थापना केली जाते. चैत्र आणि अश्विन या दोन्ही नवरात्री हे मोठे उत्सव असून, ते ‘महाआरती’, ‘होम-हवन’ आणि गरबा नृत्याने साजरे केले जातात. आसपासच्या परिसरातील भाविक मोठ्या संख्येने सहभागी होतात. भादरवी पौर्णिमेचा उत्सवही मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जातो. अनेक भाविक ‘दर्शना’साठी पायी येतात. दिवाळीच्या काळात मंदिर दिव्यांनी उजळून निघते. नवीन वर्षाच्या दिवशी ‘अन्नकूट’ कार्यक्रमाचे आयोजन केले जाते, ज्यामध्ये देवीला विविध पक्वान्नांचा नैवेद्य अर्पण केला जातो. मंदिर भाविकांसाठी सकाळी ६ ते रात्री ८.३० पर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती 

  •  विजापूरपासून २३ किमी आणि मेहसाणापासून २० किमी अंतरावर स्थित
  •  विजापूर आणि मेहसाणा येथून जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  •  परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
Back To Home