रामकुंड तीर्थधाम

अंकलेश्वर, ता. अंकलेश्वर, जि. भरूच

अंकलेश्वर येथे स्थित सिद्धटेकडी रामकुंड तीर्थधाम हे नर्मदा परिक्रमेतील अत्यंत महत्त्वाचे आणि पवित्र स्थान आहे. या ठिकाणची आध्यात्मिक पवित्रता महाभारत, नर्मदा पुराण आणि वायू पुराण यांसारख्या प्राचीन धर्मग्रंथांमध्ये नमूद केलेली आहे. पौराणिक कथांनुसार, वनवासाच्या काळात भगवान रामचंद्र यांनी माता सीतेची तहान भागवण्यासाठी बाण मारून जमिनीतून कुंड निर्माण केले होते; हे जलकुंभ आज रामकुंड म्हणून पूजनीय आहे. या जलाशयाला लागूनच महर्षी मांडव्य यांचे तपस्यास्थान आहे. रामानंद संप्रदायाशी संबंधित असलेल्या या पवित्र परिसरात श्री राम आणि हनुमान यांची मंदिरे असून, त्यासोबतच जगद्गुरु रामानंदास्वामी यांचेही मंदिर प्रतिष्ठित आहे.

या ठिकाणचा ऐतिहासिक आणि पौराणिक वारसा अत्यंत समृद्ध आहे. प्राचीन कथांनुसार, वनवासाच्या काळात प्रभू श्री रामचंद्र, सीता आणि लक्ष्मण या प्रदेशातून गेले होते. एकदा सीतेला तहान लागली, परंतु आसपास पाणी मिळण्याचे कोणतेही साधन नव्हते. तेव्हा श्रीरामांनी आपल्या भात्यातून एक बाण सोडला आणि येथे एका दिव्य जलकुंडाची निर्मिती केली. ते कुंड म्हणजे आजचे ‘रामकुंड’ होय. याव्यतिरिक्त, हे ठिकाण मांडव्य ऋषींच्या अत्यंत कठीण पण दिव्य परीक्षेशी अतूटपणे जोडलेले आहे. महाभारताच्या आदिपर्वातील १०६ व्या अध्यायात महर्षी मांडव्य यांची कथा सांगितली आहे. असे म्हटले जाते की, खूप काळापूर्वी मांडव्य नावाचे एक महान तपस्वी राहत होते. ते आपल्या आश्रमाच्या प्रवेशद्वाराजवळ एका झाडाखाली दोन्ही हात वर करून, मौन व्रत पाळून शांतपणे तपश्चर्या करत असत.

एके दिवशी काही चोर राजरक्षकांपासून वाचण्यासाठी पळत जाऊन त्यांच्या आश्रमात लपले. थोड्याच वेळात राजाचे सैनिक तिथे पोहोचले आणि त्यांनी महर्षी मांडव्य यांना गहन ध्यानात मग्न पाहिले. त्यांनी महर्षींना विचारले की चोर कोणत्या दिशेला पळाले आहेत हे त्यांनी पाहिले आहे का. ऋषी मौन पाळत असल्यामुळे त्यांनी काहीही उत्तर दिले नाही. रक्षकांनी आश्रमाची झडती घेतली असता त्यांना चोर आणि चोरीचा माल सापडला. ऋषींनी चोरांना मदत केली असावी असा संशय आल्यामुळे, त्यांनी ऋषींनाही चोरांसह अटक केली आणि राजासमोर हजर केले. योग्य चौकशी न करताच, राजाने ऋषींसह सर्वांना फाशीची शिक्षा सुनावली. अशा प्रकारे मांडव्य ऋषींना सुळावर चढवण्यात आले. महाभारतात वर्णन केल्याप्रमाणे, ते बराच काळ त्या सुळावर बसून राहिले. नंतर, आपल्या मानसिक शक्तीद्वारे त्यांनी अनेक ऋषींना आपल्या दुर्दशेची माहिती दिली. पक्ष्यांचे रूप धारण करून, अनेक ऋषी रात्रीच्या वेळी तिथे आले. मांडव्य ऋषींना सुळावर चढवलेले पाहून ते संतप्त झाले. दरम्यान, अनेक दिवस उलटूनही ते जिवंत असल्याचे पाहून राजाचे सैनिक आश्चर्यचकित झाले आणि त्यांनी ही बातमी राजाला दिली. मंत्र्यांशी चर्चा केल्यानंतर आणि ऋषींचे मोठेपण लक्षात आल्यावर, राजा त्यांच्याकडे आला आणि म्हणाला, “अज्ञान आणि मोहामुळे माझ्याकडून हा गुन्हा घडला आहे. कृपया माझ्यावर रागवू नका. मी क्षमा मागतो.” राजाच्या आदेशानुसार मांडव्य ऋषींना सुळावरून खाली उतरवण्यात आले, परंतु त्यांच्या शरीरात घुसलेली सुळाची टोके बाहेर काढता आली नाहीत. त्यानंतर सुळाचा बाहेरील भाग कापून काढला, तरी टोके त्यांच्या शरीरातच राहिली. म्हणूनच त्यांना ‘अणी मांडव्य’ या नावाने ओळखले जाऊ लागले. काही पौराणिक कथा सांगणाऱ्यांच्या मते, रागाच्या भरात मांडव्य ऋषींनी राजाला शाप दिला आणि त्या शापामुळे सूर्याचा उदय होणे बंद झाले. सर्व लोकांमध्ये हाहाकार उडाला. आपली चूक उमजल्यावर, राजांनी ऋषींची क्षमा मागितली आणि येथे सिद्धनाथ किंवा मांडव्येश्वर महादेवांचे मंदिर स्थापित केले. हे मांडव्येश्वर मंदिर या पवित्र स्थळी क्षिप्रा गणेश आणि सिद्धनाथ मंदिरांच्या जवळ स्थित आहे.

आणखी एका दंतकथेनुसार, खूप काळापूर्वी देवराज नावाचा एक धर्मपरायण राजा होऊन गेला. त्याला कुमुदिनी नावाची एक सुंदर कन्या होती. एके दिवशी एका राक्षसाने तिला आकाशातून पळवून नेले. रावणाने सीतामातेला पळवून नेले असता त्यांनी जसे आपले दागिने खाली टाकले होते, तसेच या राजकन्येनेही तिचे रत्नजडित दागिने खाली टाकले. ते दागिने मांडव्य ऋषींच्या तपश्चर्येच्या पावन भूमीवर पडले. हे दागिने नंतर राजाच्या सैनिकांना सापडले, ज्यांनी ऋषींवर संशय घेऊन त्यांना अटक केली. सखोल चौकशी न करताच राजाने त्यांना सुळावर चढवण्याचा आदेश दिला. हे ऐकून तिथे अनेक ऋषीमुनी जमा झाले. तरीही मांडव्यांनी त्यांना सांगितले, “हे माझे प्रारब्ध आहे; मला ते भोगू द्या.” त्याच रात्री शांडिली नावाची एक पतिव्रता स्त्री आपल्या पतीला त्याच्या आजारातून मुक्त करण्यासाठी नर्मदा नदीच्या काठी घेऊन जात असताना, अंधारात चुकून तिचा स्पर्श मांडव्यांना झाला आणि ते वेदनेने ओरडले. तो आवाज ऐकून, परिस्थितीची कल्पना नसलेल्या सप्तर्षींनी अंधारातच शाप दिला की, ज्याने मांडव्य ऋषींना स्पर्श केला आहे, त्याचा सूर्योदयाला मृत्यू होईल. परंतु त्या पतिव्रता स्त्रीच्या पुण्याईमुळे सहा महिने सूर्योदयच झाला नाही. अखेरीस, देव आणि ऋषींनी तिची क्षमा मागितली आणि त्यानंतरच सूर्योदय झाला. ही कथा अंकलेश्वर येथील सध्याच्या रामकुंड तीर्थाजवळ घडली असल्याचे मानले जाते.

ऐतिहासिकदृष्ट्या, हा प्रदेश लाट आणि आनर्त या प्राचीन भूप्रदेशांचा भाग होता. सध्याच्या गुजरातचा मध्यवर्ती भाग लाट म्हणून ओळखला जात असे.सहाव्या ते आठव्या शतकादरम्यान राज्य करणाऱ्या गुर्जर वंशाच्या राजा दद्द (दुसऱ्या) याच्या ताम्रपटांमध्ये अंकलेश्वरचा उल्लेख ‘अक्रूरेश्वर’ असा आढळतो. गुर्जर राजवटीत हे नगर जिल्हा केंद्राचा दर्जा राखून होते आणि नवव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत ते गुजरातच्या राष्ट्रकूटांची राजधानी बनले होते. आज अंकलेश्वर हे गुजरातचे एक प्रमुख औद्योगिक शहर असून, विशेषतः रासायनिक उद्योगांसाठी ओळखले जाते. रेल्वे स्थानकापासून अवघ्या ३ किलोमीटर अंतरावर ‘सिद्धटेकडी रामकुंड तीर्थधाम’चा शांत परिसर स्थित आहे.

परिसरात प्रवेश करताच, सर्वप्रथम त्या पवित्र स्थळाचे दर्शन घडते जिथे महर्षी मांडव्य यांनी कठोर तपश्चर्या केली होती असे मानले जाते. एका मोठ्या चौथऱ्यावर दोन पवित्र दगड आहेत, ज्यांचे वरचे भाग टोकदार आहेत. ज्या सुळावर एकेकाळी ऋषींना चढवण्यात आले होते, हे दगड त्याच सुळाचे अवशेष आहेत, अशी श्रद्धा ठेवून त्यांची पूजा केली जाते. प्लॅटफॉर्मच्या बाजूला काळाच्या ओघात झिजलेले दोन प्राचीन शिल्पखंड उभे आहेत. जवळच पवित्र रामकुंड तीर्थ आहे. डाव्या बाजूला गोशाळा आहे, तर उजव्या बाजूला रामकुंड तीर्थ नावाचा एक मोठा बांधलेला तलाव आहे. पवित्र परंपरेनुसार, प्रभू रामचंद्र स्वतः येथे स्नान करत असत. तलावाच्या समोर श्री रामाचे मंदिर आहे. काही पायऱ्या चढून गेल्यावर मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात एक मोठे अष्टकोनी तुळशी वृंदावन आहे. येथून आणखी पायऱ्या चढून गेल्यावर सभा मंडप लागतो, जो अत्यंत प्रशस्त आहे आणि नर्मदा परिक्रमा करणाऱ्या भाविकांसाठी विश्रांतीचे ठिकाण म्हणूनही कार्य करतो. मंडपाच्या आत डाव्या बाजूला हनुमानाचे मंदिर आहे, ज्यामध्ये शेंदूर, वस्त्रे, दागिने, फुलांच्या माळा आणि मुकुटाने सुंदर सजवलेली दगडी मूर्ती आहे, ज्याच्या बाजूला एक मोठी गदा आहे. प्रसन्न आणि स्मितहास्ययुक्त मुखावल्यामुळे त्यांना प्रेमाने ‘हसमुख हनुमान’ म्हणून ओळखले जाते. मंडपात पुढे एक कमानी मार्ग आहे जो गर्भगृहाकडे जातो, जिथे एका उंच चबुतऱ्यावर सजवलेल्या मंदिरात श्री राम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत, ज्या वस्त्रे आणि दागिन्यांनी शोभून दिसत आहेत. त्यांच्या समोर हनुमानाची मूर्ती आहे आणि चबुतऱ्यावर गरुडाची कोरीव आकृती आहे.

या मंदिरांच्या जवळ, डाव्या बाजूला, स्वामी रामानंदाचार्य यांना समर्पित एक छोटे मंदिर आहे. जगद्गुरु रामानंदाचार्य हे चौदाव्या शतकातील भक्ति चळवळीतील महान संत आणि रामानंदी संप्रदायाचे (ज्याला वैरागी संप्रदाय असेही म्हणतात) संस्थापक होते. या आधुनिक शैलीतील मंदिरात त्यांची भव्य मूर्ती एका उंच चबुतऱ्यावर स्थापित आहे. त्यांच्या डाव्या बाजूला रामदासजी तपस्वी दिगंबर महाराज यांची मूर्ती आहे. रामभरोसेदासजी महाराज आणि रामदासजी तपस्वी महाराज यांची चित्रे आणि पादुका देखील येथे स्थापित आहेत, सोबतच रामानंदाचार्यांचे एक मोठे चित्र आहे.

राम तीर्थ येथे राम नवमी, हनुमान जयंती, गुरु पौर्णिमा, जन्माष्टमी आणि इतर अनेक सण भक्तीभावाने साजरे केले जातात. वर्षभर विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. नर्मदा जयंतीनिमित्त नवचंडी यज्ञ आणि अनेक पवित्र विधी केले जातात. काळी चौदस (नरक चतुर्दशी) रोजी येथे तांदळाची शिवपिंड तयार केली जाते. या मंदिराव्यतिरिक्त, असा विधी केवळ उज्जैनमधील काशी विश्वेश्वर मंदिरात केला जातो. महंत गंगादास बापू यांच्या मार्गदर्शनाखाली, हा आश्रम नर्मदा काठी दैवी शोधात प्रवास करणाऱ्या शेकडो भाविकांना अन्नदान, निवास आणि मोफत वैद्यकीय सेवा देण्याची आपली उदात्त परंपरा पुढे चालवत आहे.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • अंकलेश्वर बस स्थानकापासून ५ किमी आणि भरूचपासून १३ किमी अंतरावर स्थित.
  • भरूच जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून अंकलेश्वरसाठी नियमित एसटी बस सेवा उपलब्ध.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • जवळच निवास आणि अल्पोपहाराची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home