रामेश्वर महादेव मंदिर

गुंछली, ता. विजापूर, जि. मेहसाणा

मेहसाणा जिल्ह्यातील विजापूर तालुक्यात, प्राचीन काळी ‘महेश्वरी’ म्हणून पूजनीय असलेल्या गुंछलीच्या शांत परिसरात रामेश्वर महादेव मंदिर स्थित आहे. उत्तर गुजरातच्या आध्यात्मिक वारशातील एक महत्त्वपूर्ण दुवा असलेले, येथे प्रतिष्ठित असलेले शिवलिंग ‘स्वयंभू’ म्हणून मोठ्या प्रमाणावर पूजले जाते. ‘जागृत देवस्थान’ म्हणून प्रसिद्ध असलेले हे मंदिर जिल्ह्यातील प्राचीन शिव मंदिरांमध्ये अग्रगण्य स्थान भूषवते. सुमारे ३०० वर्षांचा समृद्ध वारसा लाभलेली ही पावन भूमी, आदिम संस्कृती आणि समकालीन वास्तुशिल्प कौशल्याचा एक भव्य संगम दर्शवते.

२०२४ या वर्षी, या मंदिराच्या जीर्णोद्धारानंतरचा भव्य प्राणप्रतिष्ठा सोहळा गुजरातचे मुख्यमंत्री यांच्या उपस्थितीत संपन्न झाला, भूपेंद्र पटेल यांच्या हस्ते आणि ‘महारुद्र यज्ञ’ यांसारख्या पवित्र विधींनी संपन्न झाले. रंगनपूर गावापासून विजापूर-विसनगर महामार्गावर अवघ्या ३ किलोमीटर अंतरावर स्थित हे मंदिर एका विस्तीर्ण परिसरात वसलेले आहे. मुख्य प्रवेशद्वार ओलांडताच, हिरवेगार बगीचे आणि कारंज्यांनी नटलेल्या परिसरामुळे मनाला एक विलक्षण शांतता लाभते. बागेतून जाणारा पक्का मार्ग थेट गर्भगृहाकडे घेऊन जातो. मंदिराच्या डाव्या बाजूला सुमारे २५० किलोग्रॅम वजनाची एक भव्य घंटा आहे, जिला ‘इच्छापूर्ती घंटा’ असे म्हटले जाते. असे मानले जाते की, या घंटेचा आवाज ३ किलोमीटर अंतरापर्यंत पोहोचतो. मुख्यमंत्री भूपेंद्र पटेल यांच्या हस्ते अनावरण झालेली ही घंटा, भाविक देवाच्या चरणी नतमस्तक होण्यापूर्वी आपल्या मनातील इच्छा व्यक्त करण्यासाठी वाजवतात.

मुख्य मंदिराची वास्तुकला ही दक्षिण भारतातील द्रविड शैलीचे आधुनिक रूप आहे. विशेष म्हणजे, हे राज्यातील एकमेव शिव मंदिर असल्याचे सांगितले जाते ज्याला चार प्रवेशद्वारे आहेत, जी प्रत्येक मुख्य दिशेला तोंड करून आहेत आणि त्यांना पवित्र वेदांची नावे देण्यात आली आहेत: ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद. पूर्व दिशेच्या प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर, नंदीची मूर्ती असलेले एक आसन दिसते, तर जवळच्या भिंतींवरील कोनाड्यांमध्ये गणेश आणि हनुमानाच्या प्रतिमा विराजमान आहेत. ‘गर्भगृह’ (गाभारा) हा शुद्ध संगमरवरी पाषाणाने बनलेला एक प्रशस्त कक्ष आहे, ज्याची लांबी आणि रुंदी १६ फूट आहे – हे परिमाण मानवी जीवनातील १६ ‘संस्कारांचे’ प्रतीक आहे. रामेश्वर महादेव शिवलिंगाच्या गाभार्‍यात, एका विशाल गोलाकार ‘शालुंके’मध्ये हे शिवलिंग प्रतिष्ठित आहे, ज्यावर एका महाकाय सर्पाचा फणा छत्र म्हणून आहे. पायावर असलेल्या ‘पंचधातू’च्या आवरणावर अत्यंत नक्षीदार कोरीव काम केलेले आहे. विशेष म्हणजे, मंदिराचे आधुनिक पुनर्निर्माण मूळ शिवलिंगाला कोणताही धक्का न लावता करण्यात आले आहे. देवतेच्या मागे असलेल्या एका कोनाड्यात माता पार्वतीची मूर्ती विराजमान आहे. शिवलिंग आणि शिखरावरील ध्वज यांच्यातील अंतर अचूक ५१ फूट आहे, जे भारतातील ५१ ‘शक्तिपीठांचे’ प्रतीक आहे. याव्यतिरिक्त, मंदिराचे शिखर ‘श्री यंत्राच्या’ आकारात घडवण्यात आले आहे. संपूर्ण मंदिर रचना या पवित्र चिन्हाच्या भूमितीवर आधारित आहे, ज्याला आध्यात्मिक ऊर्जेचा एक शक्तिशाली स्रोत मानले जाते.

मंदिराच्या पूर्वेला ‘नक्षत्रवन’ आहे, जे गुजरातमध्ये अशा प्रकारचे सर्वात मोठे असल्याचे मानले जाते. भारतीय परंपरेचे पालन करून, येथे २७ नक्षत्रे आणि १२ राशींशी संबंधित विशिष्ट वृक्षांची लागवड करण्यात आली आहे, जे ध्यानासाठी एक शांत आणि प्रसन्न वातावरण निर्माण करतात. प्रत्येक झाडावर एक क्यूआर (QR) कोड लावलेला आहे, ज्याद्वारे अभ्यागत वनस्पतीशास्त्रीय आणि औषधी माहिती मिळवू शकतात. याव्यतिरिक्त, ‘बिल्ववन’मध्ये १,५५५ बेलवृक्ष असून, त्यासोबत १०८ दुर्मिळ औषधी वनस्पतींचा संग्रह आहे. याच्या शेजारी ‘धन्वंतरी औषधी वन’ आहे, ज्यामध्ये अश्वगंधा, अर्जुन, गुळवेल, तुळस, कोरफड आणि शतावरी यांसारख्या १०८ प्रकारच्या वनस्पती आहेत, ज्या ‘ॐ’ आणि ‘स्वस्तिक’च्या आकारात अत्यंत काळजीपूर्वक लावल्या आहेत. संकुलाच्या उजव्या बाजूला जोगमाया मातेचे मंदिर आहे, ज्याची प्रतिष्ठापना १९९३ मध्ये झाली होती. या परिसरात एक भोजनगृह देखील आहे, जिथे नाममात्र शुल्कात जेवण दिले जाते, तर शालेय विद्यार्थ्यांना मोफत भोजन दिले जाते. हे संकुल सौर ऊर्जेवर चालते आणि येथे आधुनिक जल व्यवस्थापन प्रणालीचा वापर केला जातो. भविष्यातील विस्ताराच्या योजनांमध्ये सांस्कृतिक सभागृह, ध्यान कुटीर, फिजिओथेरपी केंद्र आणि मुलांसाठी क्रीडांगण यांसारख्या परोपकारी प्रकल्पांचा समावेश आहे.

रामेश्वर महादेव मंदिर हे भक्तीचे एक चैतन्यमय केंद्र आहे, जिथे भाविक सकाळ आणि संध्याकाळच्या ‘आरती’मध्ये उत्साहाने सहभागी होतात. प्रत्येक सोमवारी, वातावरण ‘अभिषेक’ आणि ‘रुद्रपाठ’च्या मंत्रोच्चारांनी दुमदुमून जाते, तर प्रत्येक अमावस्येला भक्तीगीतांची संध्याकाळ साजरी केली जाते. महाशिवरात्र हा येथील मुख्य उत्सव असून, तो विविध धार्मिक विधींनी साजरा केला जातो. तथापि, ‘लाभ पाचम’ (कार्तिक शुद्ध पंचमी) या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे, कारण हा मंदिराचा स्थापना दिवस असून तो ‘महारुद्र यज्ञ’ करून साजरा केला जातो. पवित्र श्रावण महिन्यात, अनेक भाविक सलग सोमवारी शिवलिंगावर १,२५,००० बेलपत्रे अर्पण करतात.

उपयुक्त माहिती

  • विजापूर शहरापासून १७ कि.मी. आणि मेहसाणापासून ४१ कि.मी. अंतरावर स्थित.
  •  विजापूर आणि मेहसाणा येथून GSRTC बस सेवा उपलब्ध आहेत.* खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत जाऊ शकतात.
  •  जवळच निवास आणि अल्पोपहाराची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, भ्रमणध्वनी – ८३७००७३००३
Back To Home