ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाच्या वनक्षेत्रात, निमढेला सफारी गेटपासून २ किमी अंतरावर घनदाट जंगलात, डोंगराच्या मध्यभागी व नदीकाठावर रामदेगी देवस्थान स्थित आहे. गोंडी भाषेत ‘दिघी’ म्हणजे आराम व शीण घालविण्याचे रम्य ठिकाण! श्रीरामांनी दक्षिणेकडे जाताना या ठिकाणी विश्रांती घेतली होती म्हणून या क्षेत्राचे नाव ‘रामदिघी’ असे पडले. त्यानंतर अपभ्रंश होऊन ‘रामदेगी’ म्हणून ते प्रचलित झाले. जंगल परिसर असल्यामुळे निमढेला सफारी गेटवर प्रत्येक भाविकाची नोंद करून या मंदिरात जाण्यासाठी त्यांना पुढे सोडले जाते.
पूर्वीच्या काळी दंडकारण्याचा भाग असलेल्या या परिसरात ७०० ते ८०० वर्षांपूर्वी वस्ती होती, असे सांगितले जाते. त्याच काळात घनदाट जंगलात ७० ते ८० फूट उंच टेकडीवर हे हेमाडपंती रचनेचे मंदिर बांधण्यात आले आहे. ८०० वर्षांपूर्वी विदर्भावर यादवांचे साम्राज्य होते. त्या काळात या परिसरात अनेक मंदिरे बांधली गेली. विदर्भात हेमाडपंती रचनेची १५० ते २०० मंदिरे असल्याचे सांगितले जाते. या सर्वांमध्ये रामदेगी देवस्थानाचे विशेष महत्त्व आहे. सुप्रसिद्ध इतिहासकार अण्णाजी
जयरामजी यांच्या मते, महाकवी कालिदास यांनी ‘मेघदूत‘ या महाकाव्याची रचना याच क्षेत्रात केली असावी.
या मंदिराची आख्यायिका अशी की या परिसरात ताडोबासुर नावाचा राक्षस राहत होता. त्याच्या नावावरूनच हे जंगल ताडोबाचे जंगल म्हणून पूर्वीपासून ओळखले जात असे. त्यावेळी तेथे जमुनाबाई नावाची एक भिल्ल स्त्री राहत असे. ती रामाची परमभक्त होती. तिला ताडोबासुर सतत त्रास देत असे; परंतु ती शूर होती. ती कधीही ताडोबासुराच्या हाताला लागली नाही. ती या घनदाट जंगलातून घोड्यावरून प्रवास करत असे. एकदा ताडोबासुराने तिचा पाठलाग सुरू केला. अनेक डोंगर व दऱ्या पार करून ती रामदेगी परिसरात आली असताना ताडोबासुर आपल्याला आता पकडणार याची जाणीव होताच तिने श्रीरामांचा धावा करीत जोरदार किंकाळी फोडली व घोड्यावरून स्वतःला खोल दरीत झोकून दिले. तेव्हा ती रामदेगी मंदिराजवळ असलेल्या कुंडातील पाण्यात पडल्याने तिचा जीव वाचला. तिची किंकाळी ऐकून श्रीरामांनी बाण सोडून ताडोबासुराचा वध केला. रामदेगी देवस्थान परिसरातच या जमुनामातेचे लहानसे समाधीमंदिर असून त्यामध्ये घोड्यावर स्वार जमनामातेची मूर्ती आहे. या मूर्तीची स्थापना १७२० मध्ये केल्याची नोंद येथे आहे.
पायथ्यापासून सुमारे १०० पायऱ्या चढून रामदेगी मंदिरात जाता येते. डोंगर कड्यावर असल्यामुळे मंदिराचा परिसर आटोपशीर असा आहे. मंदिराच्या समोरील बाजूस मारुतीचे लहानसे मंदिर असून त्यातील मूर्ती मात्र ५ फूट उंचीची आहे. मुख्य मंदिराच्या सभामंडपात १६ दगडी स्तंभ असून सभामंडपाच्या तिन्ही बाजूला अर्धभिंती आहेत. सर्व बाजूंनी डोंगर व मध्यभागी हे मंदिर असल्यामुळे एखाद्या बशीमध्ये कप असावा, असे येथील दृश्य भासते. लालसर, गुलाबी वालुकामय पाषाणात या मंदिराची बांधणी करण्यात आली आहे. सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. (ज्वालामुखीच्या उद्रेकामुळे हा दगड तयार झाला व नंतरच्या काळात तो मंदिरे, महाल, राजवाडे, स्मारके व स्तंभ बांधण्यासाठी वापरात येऊ लागला.)
या मंदिरावर जास्त शिल्पांकन नसले तरी सभामंडपातील सर्व स्तंभांवर वरील बाजूस भारवाहक यक्षप्रतिमा कोरण्यात आल्या आहेत. सभामंडपात व अंतराळात नंदीच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या द्वारपट्टीवर वरच्या बाजूस नक्षीकाम व ललाटबिंबावर गणेश प्रतिमा आहे. गर्भगृहात एक वैशिष्ट्यपूर्ण दगडी शिवपिंडी व त्यासमोरील बाजूस ४ फूट उंचीचे पितळी शिवलिंग व त्यावर महादेवांचा मुखवटा आहे. शिवपिंडीसमोरील भिंतींमध्ये असलेल्या खोबणीत श्रीगणेश व नागदेवता यांच्या मूर्ती आहेत. मंदिराच्या शिखरावर आमलक व कळस आहे.
मंदिराच्या मागच्या बाजूने उंच डोंगरावरून पडणाऱ्या धबधब्यामुळे येथे पाण्याचे मोठे कुंड तयार झाले आहे. त्याला सीताकुंड म्हटले जाते. मंदिराशिवाय या परिसरात संघारामगिरी हे बुद्धविहार आहे. येथे बुद्ध चरित्रातील अनेक प्रसंगांच्या प्रतिमा आहेत. दरवर्षी येथे ३० व ३१ जानेवारीला यात्रा भरते. या दिवशी बाबासाहेब आंबेडकरांनी दलित व पीडितांना आवाज दिला होता, असा इतिहास आहे. याशिवाय या परिसरात ४० ते ५० माणसे बसू शकतील, अशा आकाराच्या २ गुंफा आहेत. त्यांना भीमनाचापरा असे म्हटले जाते. या गुंफा भीम व अर्जुनाने निर्माण केल्याचे सांगितले जाते. रामदेगी देवस्थानात मार्गशीर्ष महिन्याच्या प्रत्येक सोमवारी यात्रा भरते. त्यावेळी हजारो भाविक येथे दर्शनाला येतात.
मंदिराच्या पायथ्याशी भाविकांच्या सुविधेसाठी धर्मशाळा बांधण्यात आली आहे. याच परिसरात श्रीराम व राधाकृष्ण मंदिरे आहेत. परिसरात वाहनतळ व पूजा साहित्याची विक्री करणारी अनेक दुकाने आहेत. येथे येणारे भाविक व पर्यटक येथील स्थानिक महिलांकडून चुलीवर बनविण्यात येणाऱ्या पिठलं–भाकरीचा आवर्जून आस्वाद घेतात. महाराष्ट्र सरकारनेही या ठिकाणाला पर्यटनाचा दर्जा दिला असून वेळोवेळी सरकारतर्फे या परिसराच्या विकासासाठी निधी दिला जातो.
ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्प के वन क्षेत्र में निमढेला सफारी द्वार है। इससे दो किलोमीटर दूर सघन वन और नदी के तट पर, पहाड़ी के मध्य में रामदेगी देवस्थान स्थित है। गोंडी भाषा में ‘दिगी’ का अर्थ विश्राम का मनोहर स्थान है। कहा जाता है कि श्रीराम दक्षिण की ओर जाते समय इसी स्थान पर विश्राम करते थे। इसी कारण इसे ‘रामदिगी’ कहा गया, जो कालांतर में अपभ्रंश होकर ‘रामदेगी’ बन गया। चूँकि यह वन क्षेत्र है, इसलिए निमढेला सफारी द्वार पर प्रत्येक भक्त का पंजीकरण किया जाता है। उन्हें मंदिर तक पहुँचाने की व्यवस्था भी की जाती है।
प्राचीन काल में यह क्षेत्र दंडकारण्य का भाग था। लगभग सात सौ से आठ सौ वर्ष पूर्व यहाँ बस्ती थी। उसी समय सघन वन में सत्तर से अस्सी पद ऊँची पहाड़ी पर हेमाडपंती शैली में यह मंदिर बनाया गया। लगभग आठ सौ वर्ष पूर्व विदर्भ में यादवों का साम्राज्य था। इस क्षेत्र में कई मंदिरों का निर्माण हुआ। विदर्भ में हेमाडपंती शैली के एक सौ पचास से दो सौ मंदिर हैं। इनमें रामदेगी देवस्थान विशेष महत्त्व रखता है। प्रसिद्ध इतिहासकार अन्नाजी जयरामजी के अनुसार, महाकवि कालिदास ने अपने महाकाव्य ‘मेघदूत’ की रचना इसी क्षेत्र में की होगी।
मंदिर की किंवदंती के अनुसार, इस क्षेत्र में ताडोबासुर नामक राक्षस रहता था।
वन को पहले ‘ताडोबा का वन’ कहा जाता था। उस समय जमुनाबाई नामक एक भील महिला यहाँ रहती थी। वह श्रीराम की परम भक्त थी। ताडोबासुर उसे निरंतर सताता था। वह साहसी थी और कभी उसके हाथ नहीं आई। एक बार ताडोबासुर ने उसका पीछा किया। ताडोबासुर से पीछा छुड़ाने के लिए कई पर्वत और खाइयाँ पार करते हुए वह रामदेगी क्षेत्र में पहुँची। जब उसे लगा कि ताडोबासुर उसे पकड़ लेगा, तब उसने श्रीराम को पुकारा। वह अपने घोड़े के साथ गहरी खाई में कूद गई। रामदेगी मंदिर के समीप स्थित कुंड में वह गिरी। इस कारण उसका जीवन सुरक्षित रहा। उसकी पुकार सुनकर श्रीराम ने ताडोबासुर का वध किया। रामदेगी परिसर में ही जमुनाबाई का छोटा समाधि मंदिर है। इसमें घोड़े पर सवार जमुनाबाई की मूर्ति स्थापित है। यह मूर्ति वर्ष १७२० में स्थापित की गई थी।
मंदिर तक पहुँचने के लिए लगभग एक सौ सीढ़ियाँ चढ़नी होती हैं। पहाड़ी के किनारे स्थित मंदिर का परिसर छोटा है। मंदिर के सम्मुख हनुमान जी का छोटा मंदिर है। उसकी मूर्ति पाँच पद ऊँची है। मुख्य मंदिर के सभामंडप में सोलह पत्थर के स्तंभ हैं और तीनों ओर अर्ध-दीवारें हैं।
सभी दिशाओं में पर्वत और मध्य में मंदिर होने के कारण यह किसी बड़े पात्र जैसा प्रतीत होता है। लाल और गुलाबी बलुआ पत्थर से मंदिर का निर्माण किया गया है। मंदिर में सभामंडप, अंतराल और गर्भगृह की संरचना है। ज्वालामुखी के उद्गार से निर्मित यह पत्थर बाद में मंदिरों, महलों, राजवाड़ों, स्मारकों और स्तंभों के निर्माण में उपयोग में लाया गया।
मंदिर पर अधिक नक्काशी नहीं है। सभामंडप के सभी स्तंभों के ऊपर भारवाहक यक्ष मूर्तियाँ उकेरी गई हैं। सभामंडप और अंतराल में नंदी की मूर्ति है। गर्भगृह की द्वारपट्टी पर ऊपर नक्काशी का कार्य है। इसके ललाटबिंब पर गणेश जी की मूर्ति है। गर्भगृह में एक विशेष पाषाण का शिवलिंग स्थापित है। उसके सम्मुख चार पद ऊँचा पीतल का शिवलिंग है। इसके ऊपर महादेव का मुखौटा रखा गया है। शिवलिंग के समीप की दीवारों में श्रीगणेश और नागदेवता की मूर्तियाँ हैं। मंदिर के शिखर पर आमलक (कलश के नीचे का वृत्ताकार पाषाण) और कलश हैं।
मंदिर के पीछे की ऊँची पहाड़ी से गिरने वाले झरने से एक बड़ा कुंड बना है। इसे सीताकुंड कहा जाता है। मंदिर के अतिरिक्त इस क्षेत्र में संघारामगिरी नामक बुद्ध विहार भी है। इसमें बुद्ध चरित के कई प्रसंगों की मूर्तियाँ हैं। यहाँ हर साल ३० और ३१ जनवरी को मेला आयोजित होता है। कहा जाता है कि इस अवसर पर बाबासाहेब आंबेडकर ने दलितों और पीड़ितों के लिए आवाज़ उठाई थी।
इसके अतिरिक्त, इस क्षेत्र में चालीस-पचास व्यक्तियों की क्षमता वाली दो गुफाएँ हैं। इन्हें ‘भीमनाचापरा’ कहा जाता है। माना जाता है कि इनका निर्माण भीम और अर्जुन ने किया था।
रामदेगी देवस्थान में मार्गशीर्ष माह के प्रत्येक सोमवार को मेला लगता है। इसमें हजारों श्रद्धालु दर्शन के लिए आते हैं। मंदिर की तलहटी में श्रद्धालुओं की सुविधा के लिए भक्तनिवास बनाया गया है। इसी परिसर में श्रीराम और राधाकृष्ण मंदिर हैं। परिसर में वाहन-तल और पूजा सामग्री बेचने वाली कई दुकानें हैं। यहाँ आने वाले श्रद्धालु और पर्यटक स्थानीय महिलाओं द्वारा चूल्हे पर बनाई जाने वाली बेसन और रोटी का आनंद लेते हैं। महाराष्ट्र सरकार ने इसे पर्यटन स्थल घोषित किया है। इसके विकास के लिए निरंतर निधि प्रदान की जाती है।