मुरलीधर मंदिर

चंद्रपूर शहर, ता. जि. चंद्रपूर

चंद्रपूरमध्ये प्राचीन स्थापत्य वैभव वास्तुशिल्पांची रेलचेल असून प्रसिद्ध महाकाली मंदिर, अंचलेश्वर मंदिर, गोंड राजा बीरशाह समाधी स्थान अशा एकाहून एक वैशिष्ट्यपूर्ण स्थापत्यकलेच्या वास्तू येथे आहेत. त्या सर्वांवर कळस म्हणजे नागपूरकर भोसले यांनी आपल्या वाड्याजवळ उभारलेले श्री मुरलीधर मंदिर! राजे व्यंकोजी ऊर्फ नानासाहेब भोसले यांच्या काळात उभारलेले हे मुरलीधराचे मंदिरविदर्भाचे वेरूळठरावे असे असून ते नखशिखांत कोरीव शिल्पांनी सजलेले आहे.

चंद्रपूर शहरातील नेताजी नगर भवनाच्या मागे गांधी चौकाजवळ मुरलीधर मंदिर आहे. आजूबाजूला अनेक इमारतींच्या मध्ये असलेले हे मंदिरनानासाहेबांचे देऊळम्हणूनही प्रसिद्ध आहे. चंद्रपूर ही पूर्वी गोंड राज्याची राजधानी होती. पुढे नागपूरकर भोसले यांनी चंद्रपूर जिंकून तेथे आपले वर्चस्व निर्माण केले. त्यानंतर नानासाहेब भोसले यांनी आपल्या कुटुंबासाठी जेथे महाल (वाडा) बांधला, त्या महालाच्या अंगणातील हे मंदिर होय. नागपूर शहरात असलेले भोसलेकालीन प्राचीन शिव मंदिर (भोंडा महादेव) आणि चंद्रपूरमधील हे मुरलीधर मंदिर यांवर असलेल्या शिल्पांमध्ये बरेचसे साम्य आहे.

आज जेथे चंद्रपूरमधील शहर पोलिस ठाणे आहे, त्या जागेवर पूर्वी नानासाहेब भोसले यांचा महाल होता. . . १८१७ मध्ये झालेल्या सीताबर्डीच्या लढाईनंतर इंग्रजांनी नागपूरवर ताबा मिळविला. त्यानंतर त्यांनी आजूबाजूच्या प्रदेशांमध्ये हातपाय पसरायला सुरुवात केली. . . १८१८ मध्ये इंग्रजांनी नानासाहेबांचा महाल जाळून टाकला. या महालाच्या शेजारी असलेल्या कचेरीचे रूपांतर त्यांनी पोलीस ठाण्यात केले. कालौघात नानासाहेबांचा वाडा नष्ट झाला असला तरी त्यांनी बांधलेले मुरलीधर मंदिर २०० वर्षांनंतरही त्याच जागेवर अढळ असून त्यावरील शेकडो वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पे आजही शाबूत आहेत.

चंद्रपूर महापालिका इमारतीच्या शेजारी असलेले मुरलीधर मंदिर पूर्वाभिमुख असून ते फार मोठे नाही. मंदिरात जाण्यासाठी अरुंद रस्ता आहे. मंदिराभोवती तारेचे कुंपण असून मुख्य द्वारासमोर प्रशस्त ओटा आहे. या ओट्याच्या चारही बाजूला नक्षीकाम आहे. ओट्याच्या एका बाजूला लहानसे मारुतीचे मंदिर, तर मंदिराच्या प्रवेशद्वारासमोर नंदी आहे. या मंदिरापुढे सभामंडप नाही. मोकळा ओटा, अंतराळ गर्भगृह असे त्याचे स्वरूप आहे. अंतराळातून गर्भगृहात जाताना जी द्वारशाखा आहे त्यावर अतिशय बारकाईने नक्षीकाम केल्याचे दिसते. हे मंदिर मुरलीधर मंदिर म्हणून प्रसिद्ध असले तरी येथील गर्भगृहात मात्र शिवपिंडी आहे. शिवपिंडीच्या मागील बाजूस श्रीगणेश, अन्नपूर्णा देवी नागशिल्प कोरलेली आहेत. गर्भगृहातील शिवपिंडीतून जाणाऱ्या तीर्थाच्या मार्गावर बाहेरील बाजूस वराहमुखाचे शिल्प आहे.

हे मंदिर म्हणजे शिल्पकलेचा उत्कृष्ट नमुना असून मंदिराची बाहेरील भिंत फक्त आणि फक्त कोरीव शिल्पांनी व्यापलेली आहे. मंदिराचे बांधकाम खालच्या बाजूने काळ्या पाषाणात, तर वरचा भाग या परिसरात उपलब्ध असणाऱ्या लालसर पिवळ्या वालुकामय दगडांनी केलेले आहे. मंदिरावरील शिल्पांमध्ये रासक्रीडेत रममाण श्रीकृष्ण, बासरी वाजविणारे वेणुगोपाल, साक्षीगोपाल, कालियामर्दन, वृक्षावर लपून बसलेला गोपाळ, लोणी चोरणारा श्रीकृष्ण, आपली वस्त्रे मागणाऱ्या गवळणी, समुद्रमंथन, श्रीकृष्णांच्या लीला, श्रीविष्णू, श्रीमहादेव, धनुर्धारी श्रीराम, नारद मुनी, सिंहारूढ दुर्गादेवी, गरुडारूढ श्रीनारायण, हरणाच्या रथात बसलेला चंद्र, याशिवाय मकर, हत्ती, विविध प्राणी, व्याल, कमलपुष्प, बंदूकधारी द्वारपाल, सावकार, नृत्यांगना, सुरसुंदरी, योद्धे अशी अनेक कोरीव शिल्पे आहेत. हत्तीवर स्वारी करणारा सिंह ही शिल्पे येथे अनेक ठिकाणी कोरलेली आहेत. खालच्या बाजूला असलेल्या काळ्या दगडांवर कीर्तिमुखांची पट्टी कोरलेली आहे. या मंदिराच्या शिखराची काहीअंशी पडझड झाल्यामुळे पुरातत्त्व विभागाकडून त्यावर पत्र्याची शेड उभारण्यात आली आहे. चंद्रपूरमधील हे मंदिर म्हणजे पाषाण शिल्पांचा खजिना असून सरकारकडून ते संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.

उपयुक्त माहिती:

  • चंद्रपूर शहराच्या मध्यवर्ती भागातील मंदिर
  • चंद्रपूर बस स्थानकापासून . किमी अंतरावर
  • जिल्ह्याचे ठिकाण असल्याने राज्यातील अनेक भागांतून एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिर परिसरात जाऊ शकतात
  • परिसरात निवास न्याहरीसाठी अनेक पर्याय

मुरलीधर मंदिर

चंद्रपुर शहर, तह. जि. चंद्रपुर

चंद्रपुर में प्राचीन स्थापत्य वैभव और वास्तुशिल्प की प्रचुरता है। यहाँ प्रसिद्ध महाकाली मंदिर, अंचलेश्वर मंदिर और गोंड राजा बीरशाह का समाधि स्थल जैसी एक से बढ़कर एक विशेष स्थापत्य कला की धरोहरें देखने को मिलती हैं। इन सबमें शीर्ष स्थान पर नागपुर के भोसले शासकों द्वारा अपनी हवेली के समीप निर्मित श्री मुरलीधर मंदिर है। राजा व्यंकोजी उर्फ नानासाहेब भोसले के काल में निर्मित यह मुरलीधर मंदिर ‘विदर्भ का एलोरा’ कहलाने योग्य है। यह मंदिर उत्कीर्ण शिल्पों से सुसज्जित है।

चंद्रपुर शहर में नेताजी नगर भवन के पीछे गांधी चौक के पास मुरलीधर मंदिर स्थित है। अनेक इमारतों के बीच स्थित यह मंदिर ‘नानासाहेब का मंदिर’ नाम से भी प्रसिद्ध है। चंद्रपुर पूर्व में गोंड राज्य की राजधानी थी। बाद में नागपुर के भोसले शासकों ने चंद्रपुर पर विजय प्राप्त कर यहाँ अपना प्रभुत्व स्थापित किया। इसके पश्चात नानासाहेब भोसले ने अपने परिवार के लिए जहाँ महल बनवाया था, उसी महल के आँगन में यह मंदिर निर्मित किया गया। नागपुर शहर में स्थित भोसलेकालीन प्राचीन शिव मंदिर (भोंडा महादेव) और चंद्रपुर के इस मुरलीधर मंदिर के शिल्पों में बहुत समानता दिखाई देती है।

आज जहाँ चंद्रपुर शहर का पुलिस थाना है, उसी स्थान पर पूर्व में नानासाहेब भोसले का महल हुआ करता था। सन् 1817 में हुई सीताबर्डी की लड़ाई के बाद अंग्रेजों ने नागपुर पर अधिकार कर लिया। इसके बाद उन्होंने आसपास के प्रदेशों में भी अपना प्रभाव जमाना प्रारंभ किया। सन् 1818 में अंग्रेजों ने नानासाहेब का महल जला दिया। इस महल के पास स्थित कचहरी को उन्होंने पुलिस थाने में परिवर्तित कर दिया। समय के प्रवाह में नानासाहेब का महल नष्ट हो गया। किंतु उनके द्वारा निर्मित मुरलीधर मंदिर 200 वर्षों बाद भी उसी स्थान पर अडिग खड़ा है। इसके सौ से अधिक विशिष्ट शिल्प आज भी सुरक्षित हैं।

चंद्रपुर नगर निगम भवन के पास स्थित मुरलीधर मंदिर पूर्वाभिमुख है। यह आकार में बहुत बड़ा नहीं है। मंदिर तक जाने के लिए संकरा मार्ग है। मंदिर के चारों ओर लोहे की जाली का घेरा है। मुख्य द्वार के सामने विशाल चबूतरा है। इस चबूतरे की चारों ओर नक्काशी की गई है। चबूतरे के एक ओर छोटा हनुमान मंदिर है। प्रवेशद्वार के सामने नंदी विराजमान है। इस मंदिर के आगे सभामंडप नहीं है। इसका स्वरूप खुला चबूतरा, अंतराल और गर्भगृह जैसा है। अंतराल से गर्भगृह की ओर जाते समय द्वारशाखा पर अत्यंत सूक्ष्म नक्काशी दिखाई देती है। यह मंदिर यद्यपि मुरलीधर मंदिर नाम से प्रसिद्ध है, किंतु गर्भगृह में शिवलिंग है। शिवलिंग के पीछे श्रीगणेश, अन्नपूर्णा देवी और नाग-शिल्प उकेरे गए हैं। गर्भगृह के शिवलिंग से निकलने वाले जल के मार्ग पर बाहर की ओर वराहमुख का शिल्प है।

यह मंदिर शिल्पकला का उत्कृष्ट उदाहरण है। इसकी बाहरी दीवारें पूरी तरह से उत्कीर्ण शिल्पों से आच्छादित हैं। मंदिर का निर्माण निचले भाग में काले पत्थर से किया गया है। इसका ऊपरी भाग यहाँ उपलब्ध लालिमायुक्त-पीले बलुआ पत्थर से निर्मित है। मंदिर पर उकेरे गए शिल्पों में रासलीला में लीन श्रीकृष्ण, बाँसुरी बजाते वेणुगोपाल, साक्षीगोपाल और कालियामर्दन शामिल हैं। इसके साथ ही वृक्ष पर छिपकर बैठे गोपाल, माखन चुराने वाले श्रीकृष्ण और वस्त्र माँगती गोपियाँ भी दर्शनीय हैं। यहाँ समुद्रमंथन, श्रीकृष्ण की विविध लीलाएँ, श्रीविष्णु, श्रीमहादेव और धनुर्धारी श्रीराम के शिल्प भी विद्यमान हैं। इनके अतिरिक्त नारद मुनि, सिंहारूढ़ दुर्गादेवी, गरुड़ारूढ़ श्रीनारायण और मृगरथ पर सवार चंद्र के चित्र उकेरे गए हैं। यहाँ मगरमच्छ, हाथी, विभिन्न पशु, व्याल, कमल पुष्प, बंदूकधारी द्वारपाल, साहूकार, नर्तकी, सुरसुंदरी और योद्धा जैसे अनेक शिल्प सम्मिलित हैं। हाथी पर सवारी करते सिंह की शिल्पाकृतियाँ भी यहाँ अनेक स्थानों पर दिखाई देती हैं। नीचे काले पत्थरों पर कीर्तिमुख की पट्टिका उकेरी गई है। मंदिर के शिखर का कुछ भाग ढह गया था, इसलिए पुरातत्व विभाग ने वहाँ टीन की छतरी बनाई है। चंद्रपुर का यह मंदिर वास्तव में पाषाण शिल्पकला का खजाना है। सरकार ने इसे संरक्षित स्मारक घोषित किया है।

प्रमुख विशेषताएँ

  • चंद्रपुर शहर के मध्यवर्ती भाग में स्थित मंदिर।
  • चंद्रपुर बस अड्डे से 2.5 किमी की दूरी पर।
  • जिला मुख्यालय होने के कारण संपूर्ण राज्य से राज्य परिवहन की सुविधा उपलब्ध है।
  • निजी वाहन सीधे मंदिर परिसर तक जा सकते हैं।
परिसर में निवास और जलपान के अनेक विकल्प उपलब्ध हैं।
Back To Home