रामनाथ महादेव मंदिर

भालोद, तालुका झगडिया, जिल्हा भरूच

प्राचीन काळी ‘विष्णुपूर’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भालोद गावात पवित्र रामनाथ महादेव मंदिर स्थित आहे. स्थानिक लोककथेनुसार, येथील मुख्य शिवलिंगाची स्थापना स्वतः प्रभू श्रीरामांनी केली होती. या प्राचीन पवित्र स्थळी भाविकांना आणखी दोन शिवलिंगांचे दर्शन घडते, ज्यांची स्थापना भगवान रामचंद्र यांचे पुत्र लव आणि कुश यांनी केली असल्याचे मानले जाते. याव्यतिरिक्त, हे मंदिर परिसराच्या गूढ कथांनी व्यापलेले आहे, ज्यात महाभारतातील अमर योद्धा अश्वत्थामाचे येथे नित्य येणे-जाणे असल्याचे सांगितले जाते. भाविकांच्या श्रद्धेनुसार हे एक जागृत देवस्थान असून, नर्मदा परिक्रमेच्या मार्गावरील हे एक महत्त्वाचे स्थान आहे, जिथे अनेक भाविक अभिषेक करण्यासाठी येतात.

गरुडेश्वरपासून ५५ किलोमीटर आणि नरेेश्वरपासून ७५ किलोमीटर अंतरावर वसलेल्या भालोदला पौराणिक महत्त्व आहे. ही भूमी महर्षी मार्कंडेय यांच्या पावन उपस्थितीने आणि श्रीरामांच्या पवित्र चरणस्पर्शाने पुनीत झाली आहे. असे मानले जाते की, नर्मदा नदीचे माहात्म्य आणि तिच्या तीरावरील तीर्थक्षेत्रांची पवित्रता यांचे ज्ञान महर्षी मार्कंडेय यांनी पांडवांचे ज्येष्ठ बंधू युधिष्ठिर यांना दिले होते. हे वर्णन ‘स्कंद पुराणा’च्या ‘रेवाखंडा’मध्ये आढळते आणि ही घटना भालोद येथेच घडली असल्याचे सांगितले जाते. येथे मोक्षनाथ महादेव मंदिरही आहे, ज्याची स्थापना महर्षी मार्कंडेय यांनी केली असल्याचे मानले जाते. रामनाथ मंदिराच्या संदर्भात अशी पवित्र परंपरा आहे की, लंकेवर विजय मिळवल्यानंतर प्रभू श्रीराम आणि माता सीता यांनी आध्यात्मिक शुद्धीकरणासाठी गोदावरी नदीची तीर्थयात्रा केली होती. त्यानंतर ते नर्मदा नदीच्या पवित्र तीरावर आले आणि त्यांनी ‘विष्णुपूर’ या प्राचीन शहरात, जे आज भालोद म्हणून ओळखले जाते, काही काळ वास्तव्य केले.

श्रीराम हे शिवशंकरांचे अनन्य भक्त होते. ते दररोज शिवलिंगाची पूजा केल्याशिवाय कोणतेही कार्य करत नसत. त्याकाळी परिसरात कोणतेही शिवमंदिर नसल्यामुळे त्यांनी येथे एका शिवलिंगाची स्थापना केली. हेच शिवलिंग पुढे ‘रामनाथ’ (रामेश्वर) महादेव म्हणून पूजले जाऊ लागले. असे म्हटले जाते की, मुघल काळात या मंदिराची विटंबना आणि विध्वंस झाला होता. काळाच्या ओघात अनेकदा जीर्णोद्धार करण्यात आला आणि अलीकडील नूतनीकरणामुळे मंदिराला आजचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.

गावाच्या वस्तीत वसलेले हे मंदिर एका उंच ठिकाणी स्थित आहे. सुमारे अकरा पायऱ्या चढून गेल्यावर आपण प्रांगणात प्रवेश करतो, जिथे मंदिराची वास्तुकला लक्ष वेधून घेते. स्थापत्यदृष्ट्या मंदिरात एक सभा मंडप आणि दोन गर्भगृहे आहेत. सभा मंडपावर एक घुमटाकार शिखर आहे. छताच्या भोवती कठडा असून त्याच्या मध्यभागी गणेशाची मूर्ती कोरलेली आहे. बाहेरील दर्शनी भागातील कोनाड्यांमध्ये गणेश आणि दत्तात्रेयांच्या प्रतिमा आहेत. सभा मंडपात मुख्य गर्भगृहाच्या समोर नंदीची पाषाणमूर्ती आहे आणि त्यांच्यासमोर पवित्र कासव ठेवलेले आहे. गर्भगृह सखल भागात असल्याने, शिवलिंगाच्या दर्शनासाठी चार पायऱ्या खाली उतरावे लागते. गर्भगृहात, पंचधातूच्या मोठ्या शाळुंकेत रामनाथ महादेवाचे शिवलिंग विराजमान आहे, जे सर्पाच्या फण्याखाली सुरक्षित आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवर पार्वती मातेची प्रतिमा स्थापित आहे. सभा मंडपाच्या उजव्या बाजूला दुसरे गर्भगृह आहे, ज्यात लव आणि कुश यांनी स्थापित केलेली दोन शिवलिंगे आहेत. दोन्ही गर्भगृहांच्या शिखरांवर दोन स्तरांचे आमलक आणि कलश आहेत.

मुख्य मंदिराच्या समोर गणेशाचे एक छोटे मंदिर आहे. जवळच्या एका खोलीत, अनेक वर्षांपूर्वी येथे वास्तव्य केलेले रंगावधूत स्वामींचे शिष्य दंडी स्वामी मधुसूदन महाराज यांच्या वापरातील वस्तू जतन करून ठेवल्या आहेत. या खोलीत दंडी स्वामी मधुसूदन महाराज, टेंबे स्वामी आणि रंगावधूत महाराज यांची छायाचित्रेही आहेत. मंदिराच्या उजव्या बाजूला वासुदेवानंद सरस्वती सभागृह आहे. मूळचे पुण्याचे असलेले मधुसूदन महाराज हे एक ऐतिहासिक व्यक्तिमत्व होते, ज्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात भगतसिंग आणि चंद्रशेखर आझाद यांसारख्या क्रांतिकारकांसोबत काम केले होते. चार वेळा नर्मदा परिक्रमा पूर्ण केल्यानंतर ते येथे स्थायिक झाले. त्यांनी आपल्या लेखनात या मंदिराशी संबंधित अनेक कथांचे दस्तऐवजीकरण केले आहे, ज्यात पहाटे चार वाजता घंटा वाजण्याचा गूढ आवाज आणि परिसरात अश्वत्थामाच्या अस्तित्वाच्या कथांचा समावेश आहे.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • झगडियापासून १८ किमी, भरूचपासून ४१ किमी अंतरावर.
  • झगडियापासून राज्य परिवहन (एस.टी.) बसची सुविधा उपलब्ध.
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात.
  • परिसरात राहण्याची किंवा नाश्त्याची सोय नाही.
Back To Home

मंदिरे