राधा-कृष्ण

प्रणामी धाम, गोराकुंड चौक, इंदूर, मध्य प्रदेश

जेव्हा आपण मंदिराचा विचार करतो, तेव्हा स्वाभाविकपणे मूर्तींचे चित्र डोळ्यांसमोर येते. परंतु, इंदूरमध्ये एक असे राधा-कृष्ण मंदिर आहे जिथे राधा आणि कृष्णाची कोणतीही मूर्ती स्थापित केलेली नाही. ज्याप्रमाणे गुरुद्वारात गुरु ग्रंथ साहिब यांना आदराचे स्थान असते, त्याचप्रमाणे या मंदिरात पंथाच्या पवित्र ग्रंथांची पूजा केली जाते. हे प्रणामी संप्रदायाचे राधा-कृष्ण प्रणामी धाम आहे, जो एक हिंदू पंथ असून एकेश्वरवाद, समानता आणि धार्मिक सहिष्णुतेच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. या मंदिराचा इतिहास सुमारे एक शतकाचा असून, इंदूर आणि आसपासच्या परिसरातील प्रणामी अनुयायांसाठी हे मुख्य आध्यात्मिक केंद्र आहे.

प्रणामी संप्रदायाला ‘निजानंद संप्रदाय’ असेही म्हणतात. याची स्थापना स्वामी देवचंद्र यांनी केली होती, ज्यांचा जन्म ११ ऑक्टोबर १५८१ रोजी सिंध प्रांतातील उमरकोट येथे झाला होता. या पंथाचे अनुयायी एकमेकांना आदराने ‘प्रणाम’ करून अभिवादन करतात, म्हणून त्यांना ‘प्रणामी’ म्हटले जाऊ लागले. महमती प्राणनाथ, ज्यांचे मूळ नाव मेहराज ठाकूर होते, त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली या पंथाचा मोठा विस्तार झाला. त्यांचा जन्म ७ ऑक्टोबर १६१८ रोजी गुजरातच्या जामनगरमध्ये झाला होता. त्यांचे वडील केशव ठाकूर हे जामनगर संस्थानात मुख्य मंत्री होते. वयाच्या १२ वर्षे, २ महिने आणि १० व्या दिवशी, मेहराज ठाकूर यांची भेट स्वामी देवचंद्र यांच्याशी झाली, ज्यांनी त्यांना पवित्र ‘निजानम तारतम’ मंत्राची दीक्षा दिली.

‘सुख शीतल करून संसार’ हा संकल्प स्वीकारून प्राणनाथ यांनी ‘सुंदरसाथ संघ’ स्थापन केला. पंथाचे अनुयायी ‘सुंदरसाथ’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. देवचंद्र यांच्या निधनानंतर, त्यांचे पुत्र बिहारी हे पंथाचे प्रमुख झाले. मात्र, बिहारी त्यांच्या कठोर आणि मनमानी पद्धतींमुळे ओळखले जात असत, ज्यामुळे प्राणनाथ यांच्याशी त्यांचे मतभेद झाले. अखेरीस, भक्तांनी प्राणनाथ यांना स्वतंत्र गादी स्थापन करण्याची विनंती केली. त्यानुसार, १६७२ मध्ये सुरत येथे तापी नदीच्या काठी, पंचमहामंगलपुरी धाम येथे प्राणनाथ यांनी श्रद्धेचा ध्वज फडकवला आणि एक स्वतंत्र आध्यात्मिक गादी स्थापन केली. तेथे त्यांनी सतरा महिने वास्तव्य केले आणि त्यांना ‘महमती’ ही पदवी व ‘प्राणनाथ’ हे नाव प्राप्त झाले. या पवित्र ठिकाणासोबतच, जामनगरचे नूतनपुरी धाम आणि पन्नाचे पद्मावतीपुरी धाम हे देखील पंथाची प्रमुख तीर्थक्षेत्रे मानली जातात. देशभरात पसरलेली अनेक प्रणामी मंदिरे आहेत, त्यापैकी एक सर्वात जुने मंदिर इंदूरमध्ये आहे, ज्याची स्थापना १९२० मध्ये झाल्याचे सांगितले जाते. हे मंदिर गोराकुंड चौकातील गजबजलेल्या रस्त्यावर स्थित आहे. याची दुमजली वास्तू जुन्या राजवाड्यासारखी दिसते. वरच्या मजल्यावर तीन मोठ्या लाकडी गॅलरी आहेत, ज्यांना सुंदर कोरीव काम केलेले लाकडी खांब आणि कमानी आहेत. छतावर नक्षीदार लाकडी कठडा आहे. तळमजल्यावर मंदिरात तीन प्रवेशद्वारे आहेत जी एका प्रशस्त सभामंडपात नेतात. अनेक गोलाकार खांबांनी सजवलेल्या या हॉलमध्ये प्रणामी पंथाच्या पूजनीय संतांची चित्रे प्रदर्शित केलेली आहेत. एका भिंतीवर राजा रवी वर्मा यांच्या शैलीतील एक चित्र आहे, ज्यामध्ये कृष्णाला गोपींसोबत दाखवले आहे. हॉलचे छत उत्कृष्ट नक्षीकामांनी सजवलेले आहे. समोरच्या बाजूला मंदिराचा गाभारा आहे.

गाभारा दोन खांबांच्या मध्ये असून त्याचे प्रवेशद्वार उंच आहे आणि त्यावर गुंतागुंतीचे कोरीव काम असलेल्या सोन्याच्या पत्र्यांचे आवरण आहे. दरवाजाच्या चौकटीच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपाल आहेत. वरच्या बाजूला बासरी वाजवणाऱ्या भगवान कृष्णाची मूर्ती कोरलेली आहे. आत, चांदीच्या चौरंगावर पंथाचे पवित्र ग्रंथ, म्हणजेच ‘तारतमवाणी’ आणि ‘श्रीमद्भगवद्गीता’ ठेवलेले आहेत, ज्यांना राधा आणि कृष्णाचे स्वरूप मानले जाते. हे ग्रंथ सुंदर वस्त्रे आणि फुलांच्या माळांनी सजवलेले असतात, जे दैवी युगुलाचे प्रतिनिधित्व करतात. येथे एक अखंड ज्योत तेवत असते.

‘कुलजम स्वरूप’ म्हणून ओळखली जाणारी ‘तारतमवाणी’ हा सतरा ग्रंथांचा संग्रह आहे. याचे तीन मुख्य भाग वेदांचे तत्त्वज्ञान, ‘कुराण’ आणि ‘बायबल’चे आध्यात्मिक ज्ञान आणि ‘ब्रह्म’च्या शुद्ध, प्रकट स्वरूपाचे गौरव यावर आधारित आहेत. या ग्रंथाला ‘जागणी’ असेही म्हणतात. त्यातील एक क्रांतिकारी सिद्धांत असा आहे की, वेदांमध्ये ज्या ईश्वराचा उल्लेख आहे आणि कुराणचा ईश्वर एकच आहे.

या मंदिरात दररोज पाच वेळा विधी केले जातात. हा पंथ कृष्णाची केवळ बालरूपात पूजा करतो, त्यामुळे येथे कृष्ण जन्माष्टमीचा उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. या मंदिराचे व्यवस्थापन ‘सेठ बख्ताराम बच्छाराम भंडारी प्रणामी संस्था’ करते.

उपयुक्त माहिती –

  • इंदूर बस स्थानक आणि रेल्वे स्टेशनपासून सुमारे ३ किमी अंतरावर
  • विमानतळापासून सुमारे ५ किमी अंतरावर
  • राज्यातील अनेक शहरांतून इंदूरसाठी बस आणि रेल्वे सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • जवळच राहण्याची आणि जेवणाची अनेक सोय उपलब्ध
  • मंदिराचे स्थान : https://maps.app.goo.gl/Dhzx9p8W4mopG2p28
Back To Home