पितृेश्वर हनुमान

पितृ पर्वत, बिजासन रोड, इंदूर, जिल्हा इंदूर

सात चिरंजीवींमध्ये गणले जाणारे हनुमान हे शक्ती आणि भक्तीचे साक्षात प्रतीक मानले जातात. मारुती, बजरंग, बालभीम, रामदूत, केसरिनंदन, आंजनेय, वायुपुत्र, पवनसुत, वज्रांग, संकटमोचन, महावीर, महारुद्र, हनुमंत अशा अनेक नावांनी पूजले जाणारे ते असंख्य भक्तांचे आराध्य दैवत आहेत. इंदूरमध्ये हनुमानाची देशातील सर्वात उंच मूर्तींपैकी एक मूर्ती असलेले मंदिर आहे, जे केवळ मध्य प्रदेशातीलच नव्हे, तर इतर राज्यांतील भाविकांनाही आकर्षित करते. हे मंदिर पितृ पर्वत नावाच्या टेकडीवर स्थित असल्यामुळे, त्याला प्रेमाने पितृेश्वर हनुमान असे संबोधले जाते.

तुलसीदासांच्या हनुमान चालीसेत असे म्हटले आहे की, हनुमान सूक्ष्म आणि विशाल अशा दोन्ही रूपांत प्रकट होऊ शकतात. संपूर्ण भारतात प्रभूच्या या महाकाय रूपाचे दर्शन घडवणाऱ्या अनेक उत्तुंग मूर्ती आहेत – अमृतसर, पंजाब येथील रामतीर्थ मंदिरातील ८० फूट उंच मूर्ती; मध्य प्रदेशातील छिंदवाडा जिल्ह्यातील सिमरियाकला येथील १०१ फूट उंच मूर्ती; महाराष्ट्रातील शेगावपासून सुमारे ५० किमी अंतरावर असलेल्या नांदुरा येथील १०५ फूट उंच मूर्ती; दिल्लीतील करोल बाग येथील १०८ फूट उंच मूर्ती; हिमाचल प्रदेशातील सिमल्याच्या जाखू हनुमान मंदिरातील १०८ फूट उंच मूर्ती; हिमाचल प्रदेशातील सोलन जिल्ह्यातील सुलतानपूरजवळील लाडो गावातील मानव भारती विद्यापीठातील १५१ फूट उंच मूर्ती; आंध्र प्रदेशातील विजयवाडाजवळील परिताला येथील वीर अभय आंजनेय हनुमान स्वामी मंदिरातील १३५ फूट उंच मूर्ती; आणि आंध्र प्रदेशातील श्रीकाकुलम जिल्ह्यातील नरसन्नपेठ येथील १७५ फूट उंच मूर्ती विशेष उल्लेखनीय आहेत. अशाच स्मारकीय मूर्तींच्या पंक्तीत पितृ पर्वतावरील भव्य मूर्तीचे स्थान आहे.

या टेकडीला स्वतःची एक कथा आहे. एकेकाळी ‘देवधर्म टेकडी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या ठिकाणी २००२ मध्ये वृक्षारोपण मोहिमेची सुरुवात झाली. इंदूरचे तत्कालीन महापौर कैलास विजयवर्गीय यांनी लोकांना आपल्या पूर्वजांच्या नावाने वृक्षारोपण करण्याचे आवाहन केले आणि महानगरपालिकेने त्यांच्या संगोपनाची जबाबदारी घेतली. सुमारे अठरा वर्षांत, या उतारावर एक घनदाट जंगल तयार झाले. या टेकडीला ‘पितृ पर्वत’ म्हटले जाऊ लागले आणि येथील हनुमानाला ‘पितृेश्वर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. मूर्तीच्या प्राणप्रतिष्ठेची कथा अशी सांगितली जाते की, हनुमानाचे निस्सीम भक्त कैलास विजयवर्गीय यांनी महापौरपदाचा कार्यकाळ संपल्यानंतर आणि राज्याचे मंत्री झाल्यानंतर, पितृ पर्वतावर हनुमानाची भव्य मूर्ती बसवण्याचा संकल्प केला आणि मूर्तीची प्रतिष्ठापना होईपर्यंत नियमित अन्न ग्रहण न करण्याचा निश्चय केला. असे म्हटले जाते की, २८ फेब्रुवारी २०२० रोजी मूर्तीच्या प्राणप्रतिष्ठेनंतरच त्यांनी पूर्ण आहार घेतला. सुमारे अठरा वर्षे, त्यांचा आहार सकाळी काजू, बदाम आणि अक्रोड; दिवसा काकडी, गाजर, टोमॅटो आणि सफरचंद; आणि रात्री सॅलड व फळांसोबत साबुदाणा खिचडी किंवा मोरधन असा मर्यादित होता.

त्यांच्या प्रयत्नांतून साकारलेली हनुमानाची मूर्ती ७१ फूट उंच असून तिचे वजन १०८ टन आहे. ग्वाल्हेरच्या कारागिरांनी घडवलेली ही मूर्ती अष्टधातूची आहे—सोने, चांदी, प्लॅटिनम, पारा, अँटिमनी, जस्त, शिसे आणि कथील या आठ पवित्र धातूंपासून ती बनलेली आहे. हनुमानाची गदा ४५ फूट लांब आणि २१ टन वजनाची आहे. मूर्तीसमोर ९X१९ फूट आकाराचे पंचधातूपासून बनवलेले रामायणाचे शिल्प आहे. ही मूर्ती १२१X१२१ फूट आणि १४ फूट उंच चौथऱ्यावर स्थित आहे. ही जगातील सर्वात मोठी अष्टधातूची मूर्ती असल्याचे मानले जाते. ती बनवण्यासाठी सुमारे दहा कोटी रुपये खर्च झाले आहेत.

पितृ पर्वताच्या पायथ्याशी असलेल्या लोखंडी गेटपासून मंदिराकडे जाण्यासाठी दोन मार्ग आहेत – एक पायऱ्यांचा मार्ग; दुसरा वाहनांनी थेट मंदिराच्या प्रांगणापर्यंत जाण्याचा मार्ग. आता घनदाट वृक्षांनी बहरलेल्या या टेकडीच्या शिखरावर पोहोचल्यावर, प्रभूच्या भक्तीत तल्लीन असलेल्या हनुमानाचे विशाल रूप दृष्टीस पडते. मूर्तीसाठी उभारलेल्या विस्तीर्ण चौथऱ्याच्या खाली हनुमानाचे मंदिर आहे. राजस्थानच्या गुलाबी दगडाचा वापर करून बांधलेला हा चौथरा चारही बाजूंनी चौरस खांबांवर आधारलेला आहे. त्या भिंतीच्या खालच्या भागात हत्तींची नक्षी आहे आणि वरच्या भागात हनुमानाशी संबंधित रामायणातील विविध प्रसंगांचे शिल्पकाम आहे. गर्भगृहाच्या मध्यभागी, संगमरवरी पीठावर हनुमानाची शेंदूरचर्चित उभी मूर्ती आहे. एका हातात द्रोणागिरी पर्वत आणि दुसऱ्या हातात गदा घेतलेले हनुमान उड्डाण करण्याच्या पवित्र्यात आहेत. वस्त्र आणि अलंकारांनी सुशोभित असलेल्या या मूर्तीला चांदीचा मुकुट आहे. बाजूला एक मोठी चांदीची गदा आहे आणि समोरच भगवान शंकरांचा मुखवटा आहे. पीठाच्या दोन कोपऱ्यांत अखंड दीप प्रज्वलित असतात. मंदिराच्या एका बाजूला विद्याधाम स्वामींची प्रतिमा एका उंच आसनावर विराजमान आहे.

मंदिराच्या छतावर विराजमान असलेल्या हनुमानाची भव्य मूर्ती पाहण्यासाठी पायऱ्या चढून वर जावे लागते. बाहेरच्या बाजूला अयोध्येतील राम मंदिराची प्रतिकृती बसवण्यात आली आहे. मंदिराला लागून एक विस्तीर्ण हिरवळ आहे आणि तिथे एक उंच ध्वजस्तंभ आहे. थोड्या अंतरावर आंजनीनंदन बाल हनुमान आणि पितृेश्वर महादेव यांची मंदिरे आहेत. जरी ही बांधकामे अलीकडची असली, तरी येथील पितृेश्वर महादेवाचे स्थान प्राचीन असल्याचे सांगितले जाते.

भाविकांसाठी सकाळी ६ ते रात्री १० वाजेपर्यंत दर्शनाची सोय आहे. दररोज सकाळी ९:३० वाजता आणि रात्री ८ वाजता आरती केली जाते. हनुमान जयंती हजारो भाविकांच्या उपस्थितीत मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. तसेच, राम नवमी, महाशिवरात्री आणि इतर सणही येथे साजरे केले जातात. भव्य मूर्तीसोबतच, भाविक आणि धार्मिक पर्यटकांसाठी सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे दररोज संध्याकाळी ६:३० ते ९:०० या वेळेत होणारा ‘पितृ पर्वत लाईट शो’. या शोद्वारे पर्यटकांना पितृेश्वर हनुमान मंदिराची माहिती दिली जाते आणि हनुमानाच्या पौराणिक कथा सांगितल्या जातात.

उपयुक्त माहिती

  • इंदूर रेल्वे स्थानकापासून १४ किमी आणि विमानतळापासून ६ किमी अंतरावर.
  • पितृ पर्वताच्या पायथ्यापर्यंत ऑटो-रिक्षा, टॅक्सी आणि महानगरपालिकेची बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • टेकडीच्या पायथ्याशी आणि मंदिराच्या जवळ पार्किंगची सुविधा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत नेता येतात.
  • मंदिर परिसरात राहण्याची आणि अल्पोपहाराची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय – भ्रमणध्वनी: ८४५०८८५२५८.
Back To Home