पाटेश्वर मंदिर / वऱ्हाडघर लेणी,

देगाव, ता. सातारा. जि. सातारा

सातारा शहरापासून काही अंतरावर असलेल्या देगाव गावाजवळील डोंगरावर पाटेश्वर महादेवाचे पुरातन मंदिर लेणी समूह आहे. गर्द निसर्गाच्या सानिध्यात असलेल्या या परिसरात पाटेश्वर मंदिरासोबतच वऱ्हाडघर लेणी आहेत. या लेण्यांमध्ये धारालिंग, एकमुखीलिंग, नंदीच्या पाठीवरील शिवलिंग, दुर्मिळ सहस्रलिंगी शिवपिंडी आहेत. याशिवाय येथील वैशिष्ट्य म्हणजे येथे असलेली अग्निवृष मूर्ती होय. मानव आणि नंदी यांची ही एकत्रित मूर्ती आहे. या मूर्तीकडे समोरून पाहिल्यास दाढी असणारा माणूस दिसतो, तर बाजूने पाहिल्यास नंदी दिसतो.

सातारा शहरापासून जवळ असलेल्या देगावपासून किमी अंतरावर पाटेश्वर महादेवाचे हे स्थान आहे. येथून किमी अंतरापर्यंत डांबरी रस्ता असून त्यानंतर डोंगरवाटेने पायी प्रवास करावा लागतो. पायऱ्यांच्या सुरुवातीलाच गणेशाची मूर्ती कोरलेली आहे. साधारण अर्ध्या तासाच्या प्रवासानंतर पाटेश्वरच्या डोंगरमाथ्यावर असलेल्या एका मोठ्या तलावापर्यंत पोचता येते. या तलावाला विश्वेश्वर तलाव असे म्हटले जाते. त्यामध्ये विविध रंगांची कमळे आहेत. तलावाला लागून पश्चिमेला एक लेणी असून त्यात अत्यंत वेगळे असे शिवलिंग आहे. या शिवलिंगाच्या पीठावर लिंगाच्या जागेवर बसलेला मान जमिनीवर टेकवलेला नंदी आहे. स्थानिक त्यालामरगळ म्हैसाम्हणतात. नंदीधारी शिवलिंगावरून या स्थानाला पाठेश्वर असे नाव पडले होते. पुढे ते पाटेश्वर असे रूढ झाले.

विश्वेश्वर तलावाच्या पुढे उजव्या बाजूला सुमारे १०० पायऱ्या चढून पाटेश्वर मंदिराच्या आवारात जाता येते. या पायरी मार्गावर दोन्ही बाजूला असणाऱ्या संरक्षक भिंतीमध्ये देवळ्या असून त्यामध्ये विविध मूर्ती आहेत. पाटेश्वर मंदिरासमोर नंदी मंडप असून त्यात वैशिष्ट्यपूर्ण कोरीव काम केलेली नंदीची मूर्ती आहे. मंदिराशेजारी दोन्ही बाजूला दीपमाळा आहेत. मंदिराच्या सभामंडपात वैनायकी (स्त्रीरुपातील गणपतीचे) सरस्वतीचे आणि शेषशायी विष्णू अशी शिल्पे आहेत. गर्भगृहातील शिवपिंडी अखंड पाषाणातील मोठी आहे. मुख्य मंदिराशिवाय या मंदिराच्या आवारात महिषासुरमर्दिनी, भैरव आणि चतुर्मुख भैरव ही मंदिरे आहेत.

पाटेश्वर मंदिर पाहून पुन्हा विश्वेश्वर तलावाजवळ आल्यावर तेथून पूर्वेकडे जाणारी एक वाट दिसते. त्या वाटेने पुढे गेल्यास एक लेणी समूह लागतो. त्यास कोटीलिंग मंदिर परिसर वा वऱ्हाडघर लेणी असे म्हणतात. नावाप्रमाणे एक कोटी लिंग नसले तरी हजारो शिवलिंगे येथे पाहायला मिळतात. येथे दुर्मिळ अशी सहस्रलिंगी शिवपिंडी असून या भव्य शिवपिंडीवर लहानलहान असंख्य शिवपिंडी कोरलेल्या आहेत. याशिवाय तेथील तीनही भिंतींवर असंख्य शिवलिंगांच्या माळा कोरलेल्या आहेत. बोटाच्या आकारापासून ते दोन्ही हातांमध्ये सामावणारी अशा असंख्य शिवपिंडी येथे आहेत. त्यामध्ये सयोनी शिवपिंडी (सर्वसाधारणतः नेहमी पाहतो त्या) अयोनी शिवपिंडी (केवळ दंडगोलाकार उंचवटा) येथे आहेत. यातील काही शिवपिंडी या स्थापित, तर काही दगडांत कोरलेल्या आहेत. या लेण्यांच्या द्वारपट्टीवरही शिवपिंडी कोरण्यात आलेली आहे.

येथील वैशिष्ट्य म्हणजे येथे असलेली अत्यंत दुर्मिळ समजली जाणारी अग्निवृष मूर्ती. ही मूर्ती समोरून पाहिल्यास मानवी मुख दिसते, तर बाजूने नंदीची मूर्ती दिसते. या दोघांचे वेगळेपण दर्शविण्यासाठी दाढीमध्ये दोन खाचा कोरल्या आहेत. नंदीचे शरीर आणि मानवाचे धड असणारी ही मूर्ती वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. याशिवाय येथील लेण्यांमध्ये एक मीटर उंचीची आणि साडेतीन मीटर घेर असणारी एक भव्य शिवपिंडी आहे. विष्णूचे दशावतार दर्शविणाऱ्या मूर्तीही येथे आहेत. नवग्रहांच्या पद्‌मासनामध्ये बसलेल्या मूर्ती येथील दोन शिल्पपटांवर कोरलेल्या आहेत. अभ्यासकांच्या मते, या सर्व मूर्ती शिवपिंडी या १०व्या किंवा ११व्या शतकातील आहेत.

या परिसरात पार्वती, सरस्वती, महिषासुरमर्दिनी, सदाशिव, गणेश, हनुमान, नागदेव, सप्तमातृकांच्या मूर्ती आहेत. याच परिसरात चामुंडा देवीचेही मंदिर आहे. अशी मान्यता आहे की या ठिकाणी शिवपार्वतीचा विवाह संपन्न झाला. त्यामुळे हे मंदिर म्हणजे या विवाहासाठी उतरलेल्या वऱ्हाडाचेवहऱ्हाडघरअसून येथे ते सर्व वऱ्हाडी लिंग स्वरूपात आहेत.

पाटेश्वर मंदिरात महाशिवरात्र आणि श्रावणी सोमवार या दिवशी हजारोंच्या संख्येने भाविक दर्शनास येतात. असे सांगितले जाते की या मंदिराच्या दुरुस्तीसाठी अहिल्याबाई होळकर सरदार अनगळ यांनी आर्थिक मदत केली होती. हजारो भाविकांसह निसर्गप्रेमी, गिरीप्रेमी, इतिहास संशोधक मूर्तिशास्त्राच्या अभ्यासकांसाठी श्री क्षेत्र पाटेश्वर महत्त्वाचे आणि विशेष स्थान आहे.

उपयुक्त माहिती:

  • सातारा शहरापासून १४ किमी अंतरावर
  • साताऱ्यापासून देगावपर्यंत एसटीची सुविधा
  • देगावपासून किमी अंतर खासगी वाहनाने जाता येते
  • परिसरात निवास न्याहरीची सुविधा नाही

पाटेश्वर मंदिर / वरहाडघर गुफाएँ,

देगाँव, तह. सातारा, जि. सातारा

सतारा शहर से कुछ दूरी पर देगाँव के समीप स्थित पहाड़ी पर पाटेश्वर महादेव का प्राचीन मंदिर तथा गुफा समूह है। घने प्राकृतिक वातावरण से घिरे इस परिसर में पाटेश्वर मंदिर के साथ ही ‘वरहाडघर’ गुफाएँ हैं। इन गुफाओं में धारालिंग, एकमुखी लिंग, नंदी की पीठ पर स्थित शिवलिंग तथा दुर्लभ सहस्रलिंगी शिवलिंग है। इसके अतिरिक्त यहाँ की एक प्रमुख विशेषता ‘अग्निवृष’ पाषाण मूर्ति है। यह मानव और नंदी का संयुक्त रूप है। सम्मुख से देखने पर यह दाढ़ी वाले मनुष्य के रूप में दिखाई देती है। बगल से देखने पर नंदी का रूप दृष्टिगोचर होता है।

सतारा शहर के पास स्थित देगाँव से लगभग ७ किमी की दूरी पर यह पाटेश्वर स्थान स्थित है। यहाँ ४ किमी की दूरी तक पक्की सड़क है। उसके बाद पहाड़ी मार्ग से पैदल चढ़ाई करनी होती है। सीढ़ियों के आरंभ में ही गणेश जी की उत्कीर्ण पाषाण मूर्ति दिखाई देती है। लगभग आधे घंटे की पदयात्रा के बाद पाटेश्वर पर्वत के शिखर, जिसे स्थानीय भाषा में ‘डोंगरमाथा’ कहते हैं, वहाँ स्थित एक विशाल सरोवर तक पहुँचा जा सकता है। इस तालाब को ‘विश्वेश्वर तालाब’ कहा जाता है। इसमें विभिन्न सप्तवर्णीय कमल के पुष्प खिले हुए दिखाई देते हैं। तालाब के पश्चिम की ओर एक प्राचीन गुफा है। इसमें एक अद्वितीय शिवलिंग स्थापित है। इस शिवलिंग की वज्रपीठिका पर शिवलिंग के स्थान पर नंदी की आकृति बनी है। यह आकृति बैठी हुई मुद्रा में है। इसका सिर ज़मीन की ओर झुका हुआ है। स्थानीय लोग इसे ‘मरगल महैसा’ कहते हैं। नंदीधारी शिवलिंग के कारण इस स्थान को प्रारंभ में ‘पाठेश्वर’ कहा जाता था। समय के साथ इस तीर्थ क्षेत्र की पहचान ‘पाटेश्वर’ के रूप में स्थापित हुई।

विश्वेश्वर तालाब के आगे दाहिनी ओर लगभग १०० सीढ़ियाँ चढ़कर पाटेश्वर मंदिर के प्रांगण में पहुँचा जाता है। इस सीढ़ी-मार्ग के दोनों ओर स्थित सुरक्षा-दीवारों में देवकोष्टक निर्मित हैं। इनमें विविध पाषाण मूर्तियाँ स्थापित हैं। पाटेश्वर मंदिर के सम्मुख नंदीमंडप है। इसमें विशिष्ट रूप से नक्काशीयुक्त नंदी की पाषाण मूर्ति है। मंदिर के दोनों ओर दीपमालाएँ हैं। सभामंडप में वैनायकी (स्त्री रूपी गणपति), सरस्वती एवं शेषशायी विष्णु की पाषाण मूर्तियाँ हैं। गर्भगृह में स्थित शिवलिंग अखंड पाषाण का तथा विशाल आकार का है। मुख्य मंदिर के अतिरिक्त मंदिर परिसर में महिषासुरमर्दिनी, भैरव तथा चतुर्मुख भैरव के भी मंदिर हैं।
पाटेश्वर मंदिर के दर्शन कर पुनः विश्वेश्वर तालाब पर लौटने पर, वहाँ से पूर्व दिशा में जाने वाला मार्ग दिखाई देता है। उस मार्ग पर आगे बढ़ने पर एक गुफा समूह मिलता है। इसे ‘कोटिलिंग मंदिर परिसर’ अथवा ‘वरहाडघर गुफा’ कहा जाता है। नाम भले ही ‘कोटिलिंग’ हो, किंतु यहाँ एक करोड़ शिवलिंग नहीं, बल्कि सहस्रों शिवलिंग हैं। यहाँ का दुर्लभ सहस्रलिंगी शिवलिंग विशाल आकार का है। इसके ऊपर अनेक छोटे-छोटे शिवलिंग उत्कीर्ण हैं। इसके अतिरिक्त गुफाओं की तीनों दीवारों पर भी असंख्य शिवलिंगों की माला उत्कीर्ण की गई है। यहाँ उँगली के आकार के शिवलिंग से लेकर दोनों भुजाओं में समा न सकने वाले विशाल शिवलिंग तक, अनेक रूप देखने को मिलते हैं। इनमें सयोनी शिवलिंग तथा अयोनी शिवलिंग दोनों प्रकार उपलब्ध हैं। इनमें से कुछ शिवलिंग अलग से स्थापित हैं। कुछ सीधे पाषाण शिलाओं में ही उत्कीर्ण हैं। गुफा के द्वारपट्ट पर भी शिवलिंग का उत्कीर्णन किया गया है।

यहाँ की मुख्य विशेषता वह दुर्लभ ‘अग्निवृष’ पाषाण मूर्ति है। सम्मुख दृश्य में यह एक मानवीय मुख जैसा प्रतीत होता है। पार्श्व दृश्य से यह नंदी का रूप ले लेता है। इन दोनों आकृतियों के अंतर को दर्शाने के लिए दाढ़ी वाले भाग में दो रेखाकार खाँचे तराशे गए हैं। नंदी के शरीर और मनुष्य के धड़ वाले इस संयुक्त रूप के कारण यह पाषाण मूर्ति अत्यंत दुर्लभ और अद्वितीय है। इसके अतिरिक्त इन गुफाओं में एक मीटर ऊँचाई तथा साढ़े तीन मीटर परिधि वाला भव्य शिवलिंग भी स्थित है। विष्णु के दशावतारों को दर्शाने वाली पाषाण मूर्तियाँ यहाँ उपलब्ध हैं। नवग्रहों की पद्मासनस्थ पाषाण मूर्तियाँ दो शिल्प-पट्टों पर उत्कीर्ण हैं। विद्वानों के मतानुसार ये सभी पाषाण मूर्तियाँ तथा शिवलिंग १०वीं या ११वीं शताब्दी के माने जाते हैं।

इस पूरे परिसर में पार्वती, सरस्वती, महिषासुरमर्दिनी, सदाशिव, गणेश, हनुमान, नाग तथा सप्तमातृकाओं की पाषाण मूर्तियाँ हैं। इसी परिसर में चामुंडा देवी का भी मंदिर है। किंवदंती है कि इसी स्थान पर शिव-पार्वती का विवाह संपन्न हुआ था। अतः इस स्थान को उस विवाह के लिए आए हुए ‘बारात’ का ‘बारातघर’ माना जाता है। यहाँ उपस्थित सभी बाराती शिवलिंग रूप में विद्यमान हैं।

पाटेश्वर में महाशिवरात्रि तथा श्रावण सोमवार को हज़ारों श्रद्धालु दर्शन के लिए आते हैं। ऐसा बताया जाता है कि इस मंदिर के जीर्णोद्धार हेतु अहिल्याबाई होलकर तथा सरदार अनगल ने आर्थिक सहायता प्रदान की थी। सहस्रों श्रद्धालुगणों के साथ-साथ प्रकृति प्रेमियों, पर्वतारोहियों, इतिहास-अन्वेषकों तथा मूर्तिशास्त्र के शोधकर्ताओं के लिए श्री क्षेत्र पाटेश्वर अत्यंत प्रमुख एवं विशिष्ट स्थान है।

प्रमुख विशेषताएँ

  • सतारा शहर से १४ किलोमीटर दूरी पर
  • सतारा से देगाँव तक एसटी बस सुविधा उपलब्ध
  • देगाँव से ४ किमी तक निजी वाहन द्वारा मार्ग
  • मंदिर परिसर में भक्तनिवास एवं भोजन की सुविधा उपलब्ध नहीं
Back To Home