मेणेश्वर मंदिर / विष्णू मंदिर

मेणवली, ता. वाई, जि. साता

वाईजवळील मेणवली हे गाव पेशव्यांच्या साडेतीन शहाण्यांपैकी एक असलेले बाळाजी जनार्दन भानू ऊर्फ नाना फडणवीस यांनी वसविले होते. पेशवाईतील हिशेब सांभाळणारे नानासाहेब हे पेशव्यांचे अत्यंत विश्वासू होते. या ठिकाणी त्यांनी कृष्णा नदीच्या तीरावर चंद्रकोरीच्या आकाराचा घाट बांधून त्याशेजारी घंटा मंदिर, मेणेश्वर मंदिर, विष्णू मंदिर व स्वतःसाठी भव्य वाडा बांधला होता. नानासाहेबांच्या या वाड्यासाठी मेणवली गाव ओळखले जात असले तरी त्यांनी बांधलेली येथील मेणेश्वर व विष्णू मंदिर ही भाविकांची श्रद्धास्थाने आहेत.

वाईपासून साधारणतः ३ किमी अंतरावर मेणवली गाव आहे. वाई तालुक्यातील या गावाला ऐतिहासिक व धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान आहे. औंधचे भगवान त्र्यंबक पंतप्रतिनिधी आणि साताऱ्याचे रघुनाथ घनश्याम मंत्री यांच्याकडून नाना फडणवीस यांना १७६८ मध्ये कृष्णेकाठची ही जमीन देणगी स्वरूपात मिळाली होती. या जमिनीवर नाना फडणवीस यांनी मेणवली हे छोटेसे व टुमदार गाव वसविले. त्यानंतर कृष्णा नदीवर चिरेबंदी दगडांचा वापर करून स्थापत्यशास्त्राचा उत्तम नमुना ठरू शकेल, असा घाट बांधला. या घाटावर मेणेश्वर मंदिर व विष्णू मंदिर ही दोन मंदिरे पेशवेकालीन बांधकामाची साक्ष देत आजही सुस्थितीत उभी आहेत.

कृष्णेच्या तीरावरील मेणेश्वर मंदिराचे प्रमुख आकर्षण म्हणजे या मंदिरासमोर असणारी ६५० किलो वजनाची पंचधातूची घंटा. मराठ्यांच्या वसईवरील विजयाची साक्ष देणाऱ्या या घंटेवर जिजस आणि मेरी यांची चित्रे कोरलेली असून १७०७ हा अंक त्यावर नमूद केलेला आहे. नानासाहेबांनी मेणेश्वर मंदिरासमोर या घंटेसाठी खास मंदिर बांधले होते. अशा प्रकारचे मंदिर महराष्ट्रात दुर्मिळ आहे. आजही या घंटा मंदिरात ही भव्य घंटा पाहता येते.

घंटा मंदिरासमोर संपूर्ण दगडात बांधलेल्या मेणेश्वर मंदिराची रचना ही हेमाडपंती असून घंटा मंदिरापासून काहीशा उंचावर असलेल्या या मंदिराच्या चौथऱ्यावर जाण्यासाठी पाच ते सहा पायऱ्या आहेत. नंदीमंडप, मुखमंडप, सभामंडप व गाभारा अशी या मंदिराची रचना आहे. या मंदिराचे वेगळेपण असे की सभामंडपापासून १२ ते १४ फूट खाली या मंदिराचा गाभारा आहे. सभामंडपातून खाली उतरण्यासाठी निमुळती पायरी वाट असून येथील पायऱ्या या सुमारे दीड ते पावणेदोन फूट उंचीच्या आहेत. अंधारी व निमुळती वाट व जास्त उंचीच्या पायऱ्यांमुळे या गाभाऱ्यात जपून उतरावे लागते. गाभाऱ्यात असलेल्या शिवपिंडीमध्ये मध्यभागी एक खड्डा असून त्यात पाणी असते. पावसाळ्याच्या दिवसांत जेव्हा कृष्णा नदीला जास्त पाणी असते तेव्हा येथील गाभाऱ्यातील शिवपिंडीही पाण्याखाली असते.

मेणेश्वर मंदिरातून बाहेर पडल्यावर वरच्या बाजूला विष्णू मंदिर आहे. येथून नदीच्या घाटावरील काही पायऱ्या वर चढून गेल्यानंतर विष्णू मंदिराच्या आवारात प्रवेश होतो. या मंदिराची बाह्य रचना, शिखराची रचना ही मेणेश्वर मंदिराप्रमाणेच आहे. मेणेश्वर मंदिर हे दिवसभर भाविकांना दर्शनासाठी खुले असते पण विष्णू मंदिरात मात्र सकाळच्या वेळेतच भाविकांना जाता येते. त्यानंतर दिवसभर ते बंद असते.

घंटा मंदिर, मेणेश्वर मंदिर व विष्णू मंदिर याशिवाय मेणवली गावाचे आकर्षण आहे ते म्हणजे कृष्णा नदीवरील चंद्रकोरीच्या आकाराचा घाट व त्याशेजारी असणारा नाना फडणवीस यांचा प्रशस्त वाडा. हा वाडा सुमारे दीड एकर जागेवर आहे. पूर्णपणे लाकडी बांधकाम व पेशवेकालीन स्थापत्य कलेचा उत्कृष्ट नमुना असलेला हा दुमजली वाडा १७७० पासून आजही ऊन, वारा व पावसाचा मारा झेलत भक्कम स्थितीत उभा आहे. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, पेशव्यांचा राज्यकारभार पुण्यातून चालत असल्याने नानासाहेबांचे वास्तव्य या वाड्यामध्ये खूपच कमी दिवस होते. या वाड्यात नानासाहेबांचा दिवाणखाना, त्यांच्या दैनंदिन वापरातील वस्तू व अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण भित्तीचित्रे पाहायला मिळतात. वाड्याच्या प्रांगणात असलेला गोरक्ष चिंचेचा प्रचंड मोठा वृक्ष लक्ष वेधून घेतो. या वाड्यामध्ये अनेक हिंदी व मराठी चित्रपटांचे चित्रीकरण होत असते.

ठळक वैशिष्ट्ये

  • वाईपासून ४ किमी, तर साताऱ्यापासून ४० किमी अंतरावर
  • वाई येथून एसटी, तसेच खासगी वाहनांनी मेणवलीला येता येते
  • खासगी वाहने कृष्णा नदीवरील घाटापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहरीची सुविधा नाही
Back To Home