पंचदेवी मंदिर

तावरा, ता./जि. भरूच

भरूच जिल्ह्यातील तावरा येथे पंचदेवी मंदिर वसलेले आहे. हे एक अद्वितीय तीर्थक्षेत्र आहे, जिथे गुजरात मधील एक महत्त्वपूर्ण सामाजिक गट असलेल्या आहीर समाजाच्या पाच भिन्न गोत्रांच्या कुलदेवता एकत्र विराजमान आहेत. या गावातील पाच आहीर गोत्रांच्या सदस्यांनी एकत्र येऊन २०११ मध्ये या मंदिराची उभारणी केली. हे मंदिर पाच मातांचे निवासस्थान आहे: सिंदवाई माता, महाकाली माता, खोडियार माता, मेलडी माता आणि मुंगलाई माता. असे म्हटले जाते की, गुजरात मधील हे एकमेव मंदिर आहे जिथे पाच वेगवेगळ्या कुळांच्या कुलदेवता एकाच छताखाली विराजमान आहेत. शारदीय नवरात्री उत्सवादरम्यान, आहीर समाजातील आणि समाजाच्या विविध स्तरांतील शेकडो भाविक येथे देवीच्या दर्शनासाठी एकत्र येतात.

आहीर समाज हा योद्धा-पशुपालक समाज म्हणून ओळखला जातो. स्वतःला यदुवंशी क्षत्रिय मानणारा हा समाज प्राचीन आणि गौरवशाली इतिहास बाळगून आहे. इतिहासकारांच्या मते, आधुनिक आहीर हे प्राचीन द्रविड गट असलेल्या आभीर जमातीचे वंशज आहेत. असे मानले जाते की, आभीर प्रथम वायव्येकडून भारतात आले आणि हेरात व कंदाहार प्रदेशातून पंजाबमध्ये पोहोचले. त्यानंतर त्यांनी सिंध, गुजरात, राजस्थान आणि महाराष्ट्राच्या सध्याच्या प्रदेशात वस्ती केली आणि राजकीय सत्ता प्रस्थापित केली. महाभारत आणि पुराणांमधून मिळणाऱ्या पारंपरिक इतिहासानुसार, आभीर हे प्राचीन काळापासून एक प्रबळ राजकीय शक्ती होते. हा समाज पहिल्या किंवा दुसऱ्या शतकापासून ते चौथ्या शतकापर्यंत भारताच्या राजकीय स्थित्यंतरांमध्ये सक्रिय होता. आभीर राजांनी भारताच्या विविध भागांवर राज्य केले आणि प्रामुख्याने शेती व पशुपालनाचा व्यवसाय करणाऱ्या या समाजात भगवान श्रीकृष्ण आणि भगवान शिव यांच्या उपासनेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

आहीर समाजात एकूण १३३ गोत्रे आहेत. भरूचपासून आठ किलोमीटर अंतरावर नर्मदा नदीच्या काठावर वसलेल्या तावरा गावात जुने तावरा आणि नवीन तावरा अशी विभागणी आहे. जुन्या तावरा गावात पाच वेगवेगळ्या गोत्रांची तीस कुटुंबे राहतात. अनादी काळापासून ही कुटुंबे आपापल्या घरी आपापल्या कुलदेवतेची प्रतिष्ठापना करून पूजा करत असत. २००२ मध्ये, गावातील तरुणांनी सर्व पाच कुळांच्या कुलदेवतांसाठी एक सामूहिक मंदिर बांधण्याची कल्पना मांडली. गावातील ज्येष्ठांनी या प्रस्तावाला उत्साहाने पाठिंबा दिल्यानंतर, त्याच वर्षी पायाभरणी समारंभ पार पडला. स्वतःच्या संसाधनांतून मंदिराचे बांधकाम करण्याच्या निर्धाराने, समाजाने इतर गटांकडून देणग्या घेण्यास नकार दिला. परिणामी, मंदिराचे बांधकाम पूर्ण होण्यासाठी नऊ वर्षे लागली. २०११ मध्ये बांधकाम पूर्ण झाले आणि पाच देवींची विधीवत प्रतिष्ठापना करण्यात आली.

हे मंदिर एका विस्तीर्ण आवारात वसलेले असून चारही बाजूंनी संरक्षक भिंत आणि एक भव्य प्रवेशद्वार आहे. अंगणात दगडी फरसबंदी केलेली आहे. मंदिराची रचना दुमजली असून देवींचे गर्भगृह वरच्या मजल्यावर आहे. स्थापत्यशैलीत पाच गर्भगृह असलेला एक सभामंडप आहे. तेवीस पायऱ्या चढून गेल्यावर विस्तीर्ण सभामंडपात प्रवेश करता येतो. या पायऱ्यांच्या डाव्या बाजूला एका छोट्या चौथऱ्यावर एक मोठा त्रिशूळ बसवलेला आहे. सभामंडपाच्या छताच्या डाव्या कोपऱ्यात मोराची आकृती बसवलेली आहे, जी हवामान दर्शकासारखी दिसते.

मोठ्या खिडक्या असलेला हा सभामंडप पूर्णपणे संगमरवरी आहे. देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाची मूर्ती एका चौथऱ्यावर विराजमान आहे. समोरच पाच देवी आपापल्या गर्भगृहात विराजमान आहेत. उजव्या टोकाच्या गर्भगृहात बचार गोत्राची कुलदेवता सिंदवाई माता, जिला सिद्धेश्वरी माता असेही म्हणतात, विराजमान आहे. त्यांच्या शेजारी गोदार गोत्राची कुलदेवता महाकाली माता आहे. त्यानंतर दाहरका गोत्राची कुलदेवता खोडियार मातेचे गर्भगृह आहे. या गर्भगृहात सिकोटर मातेची मूर्तीही आहे. पुढच्या कक्षात पिचार गोत्राची पाहुणी कुलदेवता मेलडी माता आहे. सर्वात डाव्या बाजूच्या गर्भगृहात मुंगलाई देवी (मोगल माता) आहे. मुंगलाई देवी ही पिचार गोत्राची मूळ कुलदेवता आहे. काही ठिकाणी त्यांना ब्राह्मणी देवी असेही संबोधले जाते. भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, मांस, मासे किंवा नशिल्या पदार्थांचे सेवन करून देवीच्या दर्शनाला गेल्यास देवी कोपते. या प्रत्येक गर्भगृहावर उरुश्रृंग शैलीचे शिखर असून त्यावर दोन थरांचा आमलक आणि कलश आहे, तर सभामंडपावर पाच घुमटाकार शिखरे आहेत.

आहीर भाविकांशिवाय इतर समाजातील लोकही दर्शनासाठी मंदिरात येतात. परदेशात स्थायिक झालेले आहीर बांधव आपल्या गावी परतल्यावर आवर्जून येथे आशीर्वाद घेतात. दररोज नियमितपणे प्रार्थना आणि आरती केली जाते आणि वर्षभर अनेक उत्सव साजरे केले जातात. आहीर समाज जन्माष्टमीचा उत्सव मिरवणुका, भजन, कीर्तन आणि महाआरती करून पारंपरिक पद्धतीने साजरा करतो. शारदीय नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी घटस्थापना केली जाते. नऊ दिवस दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी पाच देवींची विविध रूपांत पूजा केली जाते आणि धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. अष्टमीच्या दिवशी अंगणात हवन, महाआरती, महाप्रसाद आणि रास-गरब्याचे आयोजन केले जाते. शेवटी, दसऱ्याच्या दिवशी पवित्र घट नर्मदा नदीच्या पाण्यात विसर्जित केले जातात.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • भरूचपासून ८ किमी अंतरावर
  • भरूचपासून एसटी (राज्य परिवहन) बस सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने पार्किंगपर्यंत जाऊ शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
Back To Home