मराठवाड्याची सांस्कृतिक राजधानी आणि आद्यकवी मुकुंदराजांची कर्मभूमी असलेल्या अंबाजोगाई परिसराला समृद्ध ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक वारसा लाभला आहे. हे शहर जयवंती नदीच्या किनाऱ्यावर वसलेले आहे. या शहरास आंबानगरी म्हणूनही संबोधले जाते. याच पवित्र भूमीतील पूसगाव येथे प्राचीन भारतीय स्थापत्यकलेची साक्ष देणारे पद्मावती देवी मंदिर उभे आहे. महान ऋषी शुकाचार्य आणि एका अप्सरेच्या पौराणिक कथेचा धागा या मंदिराशी जोडलेला आहे. भाविकांच्या इच्छा-आकांक्षा पूर्ण करणारी देवी म्हणून पद्मावती मातेची ख्याती आहे.
हेमाडपंती स्थापत्यशैलीतील दगडी बांधकाम असलेले हे मंदिर सुमारे बाराव्या शतकातील असावे, असा अंदाज अभ्यासक व्यक्त करतात. या मंदिराबाबत आख्यायिका अशी की महान ऋषी शुकाचार्य या ठिकाणी घनदाट अरण्यात तपाचरण करीत असत. तेव्हा त्यांचा तपोभंग करण्यासाठी इंद्राने स्वर्गातून अप्सरा पाठवली. अप्सरा नृत्य-गायन करीत असताना शुकाचार्यांनी डोळे किलकिले करून देवीचे पद्मपाद पाहिले. शुकाचार्यांची योगदृष्टी पडताच अप्सरा शिलारूप झाली. ‘या पुढे तू पद्मावती नावाने ओळखली जाशील व तुला भजणाऱ्या भाविकांच्या सर्व इच्छा-आकांक्षा पूर्ण करशील’, असा शुकाचार्यांनी अप्सरेला आशीर्वाद दिला. कालांतराने या ठिकाणी मंदिर बांधले गेले. कलियुगाच्या प्रारंभापासून देवी इथे स्थापित असल्याची मान्यता आहे.
पूसगावपासून काही अंतरावर असलेल्या या मंदिरापर्यंत पक्की डांबरी सडक आहे. मंदिरासमोर प्रशस्त वाहनतळ आहे. मंदिरास सुमारे दहा फूट उंच दगडी बांधणीची भक्कम तटबंदी आहे. तटबंदीत प्रवेशद्वार आहे. त्यावर उभ्या धारेची नक्षी असलेल्या द्वारशाखा आहेत. प्रवेशद्वाराच्या वरील बाजूस महिरपी तोरण आहे. तोरणाच्या दोन्ही बाजूला उठाव शैलीतील पशूशिल्पे आहेत. पशूशिल्पांखाली दीपकोष्ठके आहेत. प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर दर्शनमंडपात प्रवेश होतो. दर्शनमंडपात छताला पितळी घंटा टांगलेली आहे. चार चौकोनी स्तंभ व त्यावर छत अशी रचना असलेल्या दर्शनमंडपाचे बांधकाम अलीकडील काळातील आहे.
सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी मंदिराची रचना आहे. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला चौथरा आहे. त्यावर शेंदूरचर्चित प्राचीन पाषाणशिल्पे आहेत. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला दीपकोष्ठके आहेत. द्वारशाखा सपाट आहेत व वर अर्धचंद्राकार तोरण आहे. प्रवेशद्वारास नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत. सभामंडपात मध्यभागी चार नक्षीदार अर्धस्तंभ आहेत. स्तंभात चौकोन, षट्कोन, अष्टकोन, वर्तुळ असे विविध भौमितिक आकार आहेत. शीर्षभागी कणी व त्यावर हस्त आहेत. हस्तांवर गजपृष्ठ आकाराचे छत आहे. सभामंडपात उजव्या व डाव्या बाजूला आणखी दोन दरवाजे आहेत.
पुढे लहानसे अंतराळ व त्यापुढे गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार आहे. गर्भगृहाच्या दर्शनी भिंतीवर स्तंभनक्षी आहे. प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर पाना-फुलांची नक्षी आहे. ललाटबिंबावर गणपती शिल्प आहे. मंडारकावर चक्र कोरलेले आहे. प्रवेशद्वारास नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत. गर्भगृहात वज्रपीठावर नक्षीदार पाषाणी मखर आहे. मखरात चार नक्षीदार स्तंभ व त्यावर घुमटाकार शिखर आहे. मखरात देवीचा स्वयंभू तांदळा आहे. देवीची बिंदी व नेत्र चांदीचे आहेत. तसेच डोक्यावर चांदीचा मुकुट आहे. मूर्तीच्या मागील चांदीच्या प्रभावळीत वर कीर्तीमुख असलेले मयूर तोरण आहे. मूर्तीच्या समोर चांदीच्या पादुका आहेत. वज्रपीठावर उजव्या बाजूला देवीचा पितळी मुखवटा आहे. डाव्या बाजूला आणखी एक मखर व त्यात मूर्ती आहे.
मंदिराच्या मंडोवरावर विविध प्रकारची नक्षी आहे. मागील भिंतीतील देवकोष्ठकात अष्टभुजा महिषासुरमर्दिनी शिल्प आहे. देवीच्या हातात विविध आयुधे आहेत. 
देवीने महिषासुराच्या अंगावर पाय ठेवून भाल्याचा प्रहार केला आहे. एका हातात महिषासुराचे शीर धरलेले आहे. गर्भगृहाच्या छतावर पाच थरांचे द्रविडी शैलीतील चौकोनी शिखर आहे. शिखराच्या प्रत्येक थरात शाल व कूट रचना आहेत. शिखराच्या चारही बाजूंनी सिंह शिल्पे आहेत. प्रत्येक थरात चारही दिशांना विविध देवतांच्या मूर्ती आहेत. शिखराच्या शीर्षभागी स्तूपिका असून त्यावर कळस आहे. मंदिराच्या बाह्य बाजूने प्रदक्षिणा मार्ग आहे. प्रदक्षिणा मार्गाच्या बाह्य बाजूला लोखंडी सुरक्षा कठडा आहे.
प्रांगणात, या मंदिरापासून काही अंतरावर शुकाचार्य मंदिर आहे. मंदिरासमोर तुळशी वृंदावन आहे. त्यापुढे चौथऱ्यावर नंदी व शिवपिंडी आहे. चौथऱ्यापुढे नक्षीदार चौकोनी स्तंभ व त्यावर पद्माकार हस्त आहे. हा स्मृतिस्तंभ असावा, असे सांगितले जाते. सभामंडप व गर्भगृह अशी रचना असलेल्या मंदिराचा सभामंडप अलीकडील काळात बांधलेला आहे, तर गर्भगृह प्राचीन आहे. मंदिराच्या सभामंडपात नंदीची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या द्वारशाखांवर उभ्या धारेची नक्षी आहे. ललाटबिंबावर गणपती शिल्प आहे. गर्भगृहात जमिनीवर मध्यभागी शिवपिंडी आहे.
प्रांगणात, मंदिराच्या उजव्या बाजूला लहान मंदिर आहे. त्यात शंख, चक्र, गदा धारण केलेली चतुर्भुज नृसिंह मूर्ती आहे. मंदिराच्या मागील बाजूला कोरीव पाषाणात बांधलेली दोन कुंड आहेत. त्यातील एक स्नानकुंड आणि एक तीर्थकुंड आहे. स्नानकुंड भाविकांच्या स्नानासाठी आहे, तर तीर्थकुंडातील पाणी देवीच्या अभिषेकासाठी वापरले जाते. दोन्ही कुंडांत उतरण्यासाठी पायऱ्या आहेत. प्रांगणात पिण्याच्या पाण्याची विहीर आहे.
चैत्र पौर्णिमा हा येथील मुख्य वार्षिक उत्सव आहे. यानिमित्ताने दोन दिवसांचा जत्रोत्सव साजरा केला जातो. यावेळी ढोल ताशांच्या गजरात, गुलाल उधळीत देवीचा छबिना निघतो. हजारो भाविक देवीच्या दर्शनासाठी व नवस फेडण्यासाठी येतात. उत्सवकाळात विविध वस्तूंची दुकाने सजून परिसरास तात्पुरत्या बाजारपेठेचे स्वरूप प्राप्त होते. जत्रोत्सव व शारदीय नवरात्रौत्सव काळात मंदिरात भजन, कीर्तन, प्रवचन, जागरण, गोंधळ, महाप्रसाद आदी कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. मंदिरात चैत्र पाडवा, चैत्र नवरात्री, शाकंभरी नवरात्री, दसरा, दिवाळी, आषाढ मास, श्रावण मास आदी सण व उत्सवांच्या वेळी भाविकांची गर्दी असते. याशिवाय मंगळवार, शुक्रवार, पौर्णिमा, अमावस्या, अष्टमी आदी दिवशी भाविकांची वर्दळ असते.
