ओंकारेश्वर महादेव मंदिर

आनंद शहर, ता. आणि जि. आनंद

हिंदू धर्मातील सर्वात प्राचीन परंपरांपैकी एक असलेल्या शैवधर्माची मुळे भारतात आर्यांच्या आगमनापूर्वीच्या काळातील मानली जातात. याच कारणामुळे, भगवान शिवाची उपासना भारतीय उपखंडात प्राचीन काळापासून अस्तित्वात आहे. या दीर्घकालीन परंपरेचा परिणाम म्हणून, इतर कोणत्याही देवतेच्या तुलनेत देशात शिवाची मंदिरे मोठ्या संख्येने आढळतात. ओंकारेश्वर महादेव हे सृष्टीच्या निर्मिती प्रक्रियेतील पहिले प्रकटीकरण मानल्या जाणाऱ्या ‘ओंकार’ या पवित्र नादाचे निर्माते मानले जातात. महादेवांच्या अनेक नावांपैकी या विशिष्ट नावाला विशेष आदराचे स्थान आहे. त्यामुळेच, जिल्ह्यातील अनेक शिवमंदिरांपैकी आनंद शहरातील ओंकारेश्वर महादेव मंदिर असंख्य भाविकांसाठी गाढ श्रद्धेचे केंद्र बनले आहे, यात नवल नाही. येथे स्थापित शिवलिंग नवसाला पावणारे मानले जाते आणि दररोज शेकडो भाविक दर्शनासाठी मंदिरात येतात.

जरी हे मंदिर अत्यंत प्राचीन नसले, तरी गेल्या अनेक दशकांत ते या परिसराच्या धार्मिक आणि आध्यात्मिक जीवनाचे केंद्रस्थान बनले आहे. स्थानिक परंपरेनुसार, अनेक वर्षांपूर्वी जिथे आज मंदिर आहे, तिथे एक एकांतप्रिय तपस्वी राहत होते आणि त्यांनी तिथे एक छोटी झोपडी बांधली होती. तीव्र तपस्येत मग्न राहून ते दिवस-रात्र ‘ओंकार’ या पवित्र नादाचा जप करत असत. त्यांच्या अढळ भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान महादेवांनी त्यांना दर्शन दिले आणि वरदान मागण्यास सांगितले. त्या तपस्व्यांनी नम्रपणे विनंती केली की, त्यांच्या आराध्य देवतेने कायमस्वरूपी त्याच ठिकाणी वास्तव्य करावे. आपल्या भक्ताची विनंती मान्य करून महादेवांनी तिथे शिवपिंडीच्या रूपात प्रकट होण्याचे ठरवले.

त्या तपस्व्यांनी आपले उर्वरित आयुष्य या पवित्र चिन्हाच्या सेवेत समर्पित केले. त्यांच्या निधनानंतर, स्थानिक शिवभक्त एकत्र आले आणि त्यांनी या ठिकाणी मंदिर उभारण्याचा संकल्प केला. सामूहिक सामुदायिक प्रयत्न आणि भाविकांनी दिलेल्या देणग्यांमुळे मंदिराची रचना हळूहळू आकारास आली. देवता ‘ओंकार’ या पवित्र नादातून प्रकट झाली असल्यामुळे त्यांना ‘ओंकारेश्वर’ असे नाव पडले. अलीकडील नूतनीकरणानंतर मंदिराला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. खेडा जिल्ह्याच्या (आताचा आनंद जिल्हा) १९८१ च्या गॅझेटियरमध्येही या मंदिराचा अधिकृत उल्लेख आढळतो.

हे मंदिर आनंद-विद्यानगर रस्त्यावर, विवेकानंद वाडी आणि श्रीनाथजी पार्क सोसायटी परिसरात एका प्रमुख ठिकाणी स्थित आहे. मंदिर परिसर एका संरक्षक भिंतीने वेढलेला असून त्याला मुख्य प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर पेव्हर ब्लॉकने बांधलेले प्रशस्त अंगण लागते. अंगणात भाविकांसाठी बसण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे.

येथे एक पवित्र रुद्राक्ष वृक्ष असून तो एका मजबूत संरक्षक चौथऱ्यावर स्थित आहे. मंदिराच्या मागे विविध प्रकारच्या वृक्षांनी बहरलेली एक सुंदर बाग विकसित करण्यात आली आहे. स्थानिक पातळीवर संपूर्ण मंदिर परिसराला ‘महादेव क्षेत्र’ असेही संबोधले जाते.

नागर शैलीत बांधलेले हे मंदिर अंगणापासून सुमारे तीन फूट उंचावर असलेल्या जगतीवर (उंच चौथरा) स्थित आहे. याच्या रचनेत मुखमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृहाचा समावेश आहे. मंदिराच्या तीन बाजूंना लोखंडी खांबांवर आधारलेला आणि पत्र्याचे छत असलेला एक मोठा मंडप आहे. सण-उत्सवांच्या वेळी हा मंडप अन्नछत्रासाठी वापरला जातो. अंगणातून चार पायऱ्या चढून मुखमंडपातून सभामंडपात प्रवेश करता येतो.

अर्ध-खुळ्या सभामंडपातील खांब कमानींच्या आधाराने जोडलेले आहेत. या खांबांवर असलेल्या तुळयांनी घुमटाकार छताला आधार दिला असून त्यावर गोलाकार नक्षीकाम केलेले आहे. सभामंडपाच्या मध्यभागी, गर्भगृहाच्या अगदी समोर, वज्रपीठावर नंदीची मूर्ती विराजमान आहे. गर्भगृहाच्या आत मध्यभागी काळ्या पाषाणाचे शिवलिंग आहे. शिवलिंगाच्या वर पितळी नाग असून छतावरून अभिषेक करण्यासाठी चांदीचे पात्र टांगलेले आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीतील कोनाड्यात माता पार्वतीची मूर्ती आहे.

मंदिराच्या छताला सर्व बाजूंनी संरक्षक कठडा आहे. गर्भगृहाच्या वर नागर शैलीतील उंच, टोकदार शिखर असून त्यावर कळस आहे.

ओंकारेश्वर महादेव मंदिरात वर्षभर अनेक सण आणि धार्मिक उत्सव साजरे केले जातात. यातील सर्वात महत्त्वाचा उत्सव म्हणजे महाशिवरात्री, ज्या दिवशी हजारो भाविक दर्शनासाठी येथे गर्दी करतात. त्या दिवशी मंदिर परिसरात सुमारे पस्तीस फूट उंच तात्पुरते शिवलिंग उभारले जाते. याशिवाय, ‘सहस्र ज्योतिर्लिंग दर्शन’ आणि आध्यात्मिक प्रदर्शनांसारखे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. श्रावण महिन्यात दर सोमवारी विशेष ‘महारुद्र’ पूजा केली जाते आणि महादेवांची पालखी मिरवणूक काढली जाते.

नागपंचमी, श्रीकृष्ण जन्मोत्सव, दसरा, दिवाळी आणि कार्तिक पौर्णिमा यांसारखे सणही येथे मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. कार्तिक पौर्णिमेला मंदिरात भव्य ‘दीपोत्सव’ साजरा केला जातो, तेव्हा संपूर्ण परिसर हजारो पणत्यांच्या प्रकाशाने उजळून निघतो. सणासुदीच्या काळात दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांना महाप्रसाद वाटला जातो. सोमवारी, प्रदोष आणि अमावस्येच्या शुभ दिवशीही मोठ्या संख्येने भाविक मंदिरात दर्शनासाठी येतात. मंदिर भाविकांसाठी सकाळी ५ ते दुपारी १२ आणि दुपारी ४ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • आनंद बस स्थानकापासून १.५ किमी अंतरावर स्थित.
  • राज्याच्या अनेक शहरांतून आनंदसाठी एसटी (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोयीसुविधा उपलब्ध आहेत.
Back To Home