जलाराम बापा मंदिर

आनंद शहर, ता. आणि जि. आनंद

चातुर्वर्ण्य व्यवस्था आणि जातीभेदांच्या कठोर सीमांच्या पलीकडे जाऊन मानवतेचा धर्म जोपासणाऱ्या भारतातील थोर संतांमध्ये संत जलाराम बापा यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. सामाजिक विषमतेच्या काळात, त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य गरीब आणि दुःखी लोकांसाठी करुणा आणि सेवाभावाच्या उदात्त कार्यासाठी समर्पित केले. गुजरातच्या चरोत्तर प्रदेशाचे हृदय आणि भारताची ‘दुग्ध राजधानी’ मानल्या जाणाऱ्या आनंद शहरात, बापांचे हे मंदिर असंख्य भाविकांसाठी श्रद्धेचे एक शक्तिशाली केंद्र म्हणून उभे आहे. ‘जनसेवा हीच जनार्दन सेवा’ या मार्गदर्शक तत्त्वाचा अंगीकार करणारे हे मंदिर लाखो अनुयायांसाठी भक्तीचे एक पवित्र स्थान बनले आहे. या भिंतींच्या आत, बापांच्या सेवाभावी कार्याचा वारसा आजही अढळ निष्ठेने जपला जात आहे.

संत जलाराम बापा यांचा जन्म १७९९ मध्ये गुजरातच्या राजकोट जिल्ह्यातील वीरपूर गावात, प्रधान ठक्कर आणि राजबाई या धार्मिक दांपत्याच्या पोटी झाला. लहानपणापासूनच, आईने दिलेली शुद्ध आणि सात्विक मूल्ये त्यांच्यामध्ये जनसेवेची उपजत ओढ निर्माण करत होती. जलाराम यांचे उदात्त चारित्र्य आणि सद्गुणी स्वभाव ओळखून संत रघुवीर दासजी यांनी त्यांना आपला शिष्य म्हणून स्वीकारले. सोळाव्या वर्षी त्यांचा विवाह वीरबाईंशी झाला, तरीही संसारात राहूनही त्यांचे मन सांसारिक गोष्टींपेक्षा दुःखी आणि गरजूंच्या सेवेत अधिक रमले होते.

अठराव्या वर्षी, बापांनी फत्तेपूरच्या संत भोजलाराम यांच्याकडून दीक्षा घेतली. त्यांना मिळालेल्या गुरुमंत्राचे निष्ठापूर्वक पालन करत, त्यांनी समाजाच्या निस्वार्थ सेवेचे व्रत अविरत चालू ठेवले. वयाच्या विसाव्या वर्षापर्यंत, त्यांच्या करुणा आणि दातृत्वाची ख्याती दूरदूरपर्यंत पसरली होती. २३ फेब्रुवारी १८८१ रोजी त्यांनी आपला नश्वर देह त्यागून ईश्वरात विलीन होण्याचा मार्ग निवडला. आनंद शहरातील बापांच्या भक्तांनी १९५० ते १९६० च्या दरम्यान या मंदिराच्या बांधकामाचा पाया रचला. पुढे १९७८ मध्ये ‘श्री जलाराम जनसेवा ट्रस्ट’च्या प्रयत्नांतून हे बांधकाम पूर्ण झाले.

जलाराम बापांच्या श्रद्धेशी संबंधित अनेक भक्तिमय कथा आणि चमत्कारिक प्रसंग या आध्यात्मिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण मंदिराशी जोडलेले आहेत. श्री रामावर अगाध भक्ती असणारे बापा, भुकेल्यांना अन्न भरवणे हेच आपल्या आयुष्याचे ‘सदाव्रत’ मानत असत. ती परंपरा आजही या मंदिरात सुरू आहे. एका प्रसिद्ध कथेत असे सांगितले जाते की, एकदा श्री राम बापांच्या भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी वृद्ध साधूच्या वेशात आले आणि त्यांनी बापांच्या पत्नीला आपली सेवा करण्यास सांगितले. अपार त्याग आणि श्रद्धेचे दर्शन घडवत, बापांनी कोणतीही संकोच न करता आपल्या पत्नीला त्या साधूंसोबत पाठवले. दुसरी एक कथा, जी मोठ्या भक्तीने सांगितली जाते, ती म्हणजे एकदा काही तरुणांनी बापांच्या अन्नक्षेत्राला अपवित्र करण्यासाठी अन्नात चोरून मृत पक्ष्यांचे मांस टाकले होते. मात्र, बापांनी त्या पक्ष्यांना स्पर्श करताच ते चमत्कारिकरीत्या जिवंत होऊन उडून गेले. हिंदू आणि मुस्लिम समुदायांमध्ये सलोखा निर्माण करण्यातही बापांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. जमाल नावाच्या मुस्लिम व्यापाऱ्याच्या मुलाला त्यांनी पुन्हा जिवंत केले, ही कथा आजही सामाजिक एकतेचे एक शक्तिशाली प्रतीक म्हणून स्मरणात आहे.

हे पवित्र मंदिर आनंद शहराच्या मध्यवर्ती भागात, सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या मठिया चोरा आणि राहत तलाव परिसरात स्थित आहे. मुख्य रस्त्यावर वसलेले हे मंदिर मानव सेवा ट्रस्टच्या प्रशस्त इमारतीला लागून आहे. ट्रस्टच्या आवारात सुसज्ज कार्यालय, अहोरात्र चालणारे अन्नक्षेत्र, आधुनिक स्वयंपाकघर आणि दूरवरून येणाऱ्या भाविकांसाठी राहण्याची उत्तम सोय आहे. मंदिराला सुमारे दहा फूट उंच संरक्षक भिंत असून एक भव्य प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंच्या चौकोनी खांबांवर मोरांचे शिल्प कोरलेले आहे, तर वरच्या बाजूला असलेल्या अर्धवर्तुळाकार कमानीमुळे वास्तूच्या सौंदर्यात भर पडते.

या दुमजली संकुलाच्या खालच्या मजल्यावर सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी हॉल आणि अन्नछत्र आहे, तर मुख्य मंदिर वरच्या मजल्यावर स्थित आहे. बाहेरील प्रवेशद्वारापासून मुख्य मंदिराकडे जाण्यासाठी पायऱ्या आहेत.

पायऱ्या चढून गेल्यावर मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी एक मोकळी जागा आहे. त्यापुढे सभामंडप आणि गर्भगृह असलेला गोलाकार मंदिर परिसर आहे. अर्ध-खुली रचना असलेला सभामंडप समोरून तसेच डाव्या आणि उजव्या बाजूने प्रवेशयोग्य आहे. हे प्रवेशद्वार थोडे उंचावर असून तिथे जाण्यासाठी छोट्या पायऱ्या आहेत. सभामंडपाचे छत दोन भागांत विभागलेले आहे – एक वरचा आणि एक खालचा भाग – ज्याच्या मध्यभागी काचेच्या खिडक्या आहेत.

सभामंडपाच्या पुढे गर्भगृहाचे मुख्य प्रवेशद्वार आहे. गर्भगृहातील अर्धवर्तुळाकार वज्रपीठावर जलाराम बापा, श्री राम, लक्ष्मण, सीता, हनुमान, गणेश आणि दत्तात्रेय यांच्या मूर्ती स्थापित आहेत. या मूर्तींसोबतच जलाराम बापा, त्यांच्या पत्नी वीरबाई आणि अनेक थोर संतांची छायाचित्रेही ठेवलेली आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर कमळाच्या आकाराचे वैशिष्ट्यपूर्ण शिखर आहे. या शिखराच्या शिखरावर आमलक आणि त्यापुढे पवित्र कलश आहे.

या मंदिरात साजरा केला जाणारा मुख्य वार्षिक उत्सव म्हणजे कार्तिक शुद्ध सप्तमीला येणारी जलाराम बापांची जयंती होय. या दिवशी विविध धार्मिक विधी, पहाटेपासूनच पवित्र पालखीची मिरवणूक आणि भव्य ‘महा अन्नदान’ (मोठ्या प्रमाणावर अन्नदान) आयोजित केले जाते. रामनवमी आणि हनुमान जयंतीसारख्या उत्सवांच्या काळात, मंदिर भजन, कीर्तन, भक्तिगीते आणि नृत्याच्या कार्यक्रमांनी दुमदुमून जाते.

श्रावण महिन्यात आणि प्रत्येक एकादशीला विशेष उत्सवांचे आयोजन केले जाते. दर गुरुवारी दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची मोठी गर्दी असते. दर शनिवारी येथे सुंदरकांडाचे पठण केले जाते. सकाळी ६.३० वाजता आणि संध्याकाळी ७ वाजता नित्य आरती होते. भाविक सकाळी ६ ते दुपारी १२ आणि पुन्हा दुपारी ४ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत बाप्पाचे दर्शन घेऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती

  • आनंद बस स्थानकापासून १ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • राज्यातील अनेक शहरांतून आनंदासाठी राज्य परिवहन (एस.टी.) बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरामध्ये राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय – मोबाईल: ९७२६२४०६०६
  • दूरध्वनी: ०२६९२ २४०६०६
Back To Home

मंदिरे