बीड जिल्ह्यातील बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेल्या परळी वैजनाथपासून काही अंतरावर असलेल्या नागापूर येथील नागनाथ महादेव मंदिर हे प्राचीन व जागृत देवस्थान आहे. हे मंदिर त्याच्या अद्वितीय स्थापत्यशैलीसाठी आणि खगोलशास्त्रीय रचनेसाठी ओळखले जाते. इतिहासकारांच्या मते हे मंदिर १२व्या ते १३व्या शतकातील आहे. या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे याची विशिष्ट वास्तुरचना. मंदिर उभारताना बांधकाम करणाऱ्यांनी खगोलशास्त्राचा इतका अचूक अभ्यास केला आहे की वर्षातील काही विशिष्ट दिवशी उगवत्या सूर्याची किरणे नंदीच्या शिंगांमधून आणि पाषाणी खिडकीतून प्रवास करत थेट गर्भगृहातील शिवपिंडीवर पडतात. सूर्याचा हा अभिषेक पाहणे ही भाविकांसाठी एक पर्वणी असते.
वाण नदीच्या तीरावर वसलेल्या या मंदिरास सुमारे दहा फूट उंच भक्कम तटबंदी आहे. या तटबंदीत चारही दिशांना प्रवेशद्वारे आहेत. दक्षिण दिशेस असलेले मुख्य प्रवेशद्वार दुमजली आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला द्वारपाल चित्रे रंगवलेली आहेत. प्रवेशद्वारावर महिरपी तोरण आहे. या तोरणाच्या खाली देवकोष्ठकात गणपतीचे शिल्प आहे. प्रवेशद्वाराच्या बाह्य बाजूने तटबंदीला लागून दुसऱ्या मजल्यावरील नगारखान्याकडे जाण्यासाठी जीना आहे. नगारखान्याच्या बाजूला देवस्थानचे कार्यालय आहे. प्रवेशद्वारास नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत. प्रवेशद्वाराच्या आत दोन्ही बाजूला पहारेकरी कक्ष आहेत.
प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर मंदिराच्या प्रशस्त प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात विविध उद्देशाने अनेक मंडप उभारण्यात आले आहेत. यात सेवेकरी व पुजाऱ्यांची निवासस्थाने तसेच भाविकांसाठी विश्रामधाम आहे. प्रांगणात मंदिराच्या बाजूला तुळशी वृंदावन आहे. ग्रामस्थांच्या मते नागनाथ महादेवाचे मंदिर हजार वर्षांहून अधिक प्राचीन आहे. दर्शनमंडप, सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी मंदिराची रचना आहे. दर्शनमंडपात वज्रपीठावर नंदीची काळ्या पाषाणातील मूर्ती आहे. नंदीच्या मागील पाषाणी भिंतीत चौकोनी गवाक्ष आहे. वर्षातील विशिष्ट दिवशी मंदिराच्या पूर्वेकडील महाद्वारातून आलेली सूर्यकिरणे या गवाक्षातून दर्शनमंडप, सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह असा प्रवास करून महादेवाच्या पिंडीवर पडतात. दर्शनमंडप डाव्या व उजव्या बाजूस पूर्णखुल्या स्वरूपाचा आहे. दर्शनमंडपात सुमारे वीस चौकोनी स्तंभ आहेत. या स्तंभांवर तुळई व तुळईवर छत आहे. दर्शनमंडपात जननशांती व श्राद्धविधी पार पाडले जातात. दर्शनमंडपात डाव्या बाजूला सभामंडपाच्या दर्शनी भिंतीत देवकोष्ठक आहे, त्यात गणपतीची मूर्ती आहे.
पुढे सभामंडपाचे प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर पानाफुलांची नक्षी व ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प आहे. तोरणात शिखरशिल्पे आहेत. प्रवेशद्वारास नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत. सभामंडपात डाव्या व उजव्या बाजूला दरवाजे आहेत. वितानावर चक्राकार नक्षी आहे. पुढे अंतराळाचे प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वारास नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत. अंतराळ अरुंद आहे. तसेच गर्भगृह अंतराळापेक्षा उंचावर असल्यामुळे गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारासमोर एक पायरी आहे.
गर्भगृहात जमिनीवर विशाल स्वयंभू शिवपिंडी आहे. शिवपिंडीतील शाळुंका चौकोनी आहे. शिवपिंडीवर छत्र धरलेला पितळी नाग आहे. तसेच जलधारा धरलेले तांब्याचे अभिषेकपात्र छताला टांगलेले आहे. या शिवपिंडीवर होणाऱ्या किरणोत्सवाबाबत आख्यायिका अशी की खुद्द सूर्यदेव वर्षातून काही विशिष्ट दिवशी या नागनाथ महादेवाच्या दर्शनाला येतात. सूर्यदेवाची सकाळची किरणे जेव्हा नंदीच्या शिंगांतून आणि मंदिराच्या दगडी गवाक्षातून थेट गर्भगृहातील अंधारात असलेल्या शिवपिंडीवर अभिषेक घालतात, त्याला येथील भाविक दैवी साक्षात्कार मानतात.
गर्भगृहाच्या छतावर तीन थरांचे अष्टकोनी शिखर आहे. शिखराच्या खालील दोन थरात प्रत्येकी आठ देवकोष्ठके आहेत. शिखराच्या शीर्षभागी स्तूपिका आहे. त्यावर कळस व ध्वजपताका आहे. या मंदिराच्या बाजूला सोमेश्वराची पिंडी असलेले लहान मंदिर आहे.
पौष पौर्णिमा हा येथील मुख्य वार्षिक जत्रोत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. यावेळी देवाचा सुमारे ३५ किलो वजनाचा पंचधातूचा मुखवटा पालखीत ठेवून ढोल ताशांच्या गजरात, गुलाल उधळीत ग्रामप्रदक्षिणा करण्यात येते. यावेळी परिसरातील अनेक भाविक देवाच्या दर्शनासाठी व नवस फेडण्यासाठी येतात. महाशिवरात्री, श्रावण मास, अधिक मास, दसरा, दिवाळी आदी सण व उत्सव मंदिरात साजरे केले जातात. सर्व उत्सवांच्या वेळी मंदिरात महाभिषेक, भजन, कीर्तन, प्रवचन, महाप्रसाद आदी कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात येते. मंदिरात सोमवार, पौर्णिमा, अमावास्या आदी दिवशी भाविकांची गर्दी असते.
उपयुक्त माहिती:
