
चंद्रपूरमध्ये प्राचीन स्थापत्य वैभव व वास्तुशिल्पांची रेलचेल असून प्रसिद्ध महाकाली मंदिर, अंचलेश्वर मंदिर, गोंड राजा बीरशाह समाधी स्थान अशा एकाहून एक वैशिष्ट्यपूर्ण स्थापत्यकलेच्या वास्तू येथे आहेत. त्या सर्वांवर कळस म्हणजे नागपूरकर भोसले यांनी आपल्या वाड्याजवळ उभारलेले श्री मुरलीधर मंदिर! राजे व्यंकोजी ऊर्फ नानासाहेब भोसले यांच्या काळात उभारलेले हे मुरलीधराचे मंदिर ‘विदर्भाचे वेरूळ’ ठरावे असे असून ते नखशिखांत कोरीव शिल्पांनी सजलेले आहे.
चंद्रपूर शहरातील नेताजी नगर भवनाच्या मागे गांधी चौकाजवळ मुरलीधर मंदिर आहे. आजूबाजूला अनेक इमारतींच्या मध्ये असलेले हे मंदिर ‘नानासाहेबांचे देऊळ’ म्हणूनही प्रसिद्ध आहे. चंद्रपूर ही पूर्वी गोंड राज्याची राजधानी होती. पुढे नागपूरकर भोसले यांनी चंद्रपूर जिंकून तेथे आपले वर्चस्व निर्माण केले. त्यानंतर नानासाहेब भोसले यांनी आपल्या कुटुंबासाठी जेथे महाल (वाडा) बांधला, त्या महालाच्या अंगणातील हे मंदिर होय. नागपूर शहरात असलेले भोसलेकालीन प्राचीन शिव मंदिर (भोंडा महादेव) आणि चंद्रपूरमधील हे मुरलीधर मंदिर यांवर असलेल्या शिल्पांमध्ये बरेचसे साम्य आहे.
आज जेथे चंद्रपूरमधील शहर पोलिस ठाणे आहे, त्या जागेवर पूर्वी नानासाहेब भोसले यांचा महाल होता. इ. स. १८१७ मध्ये झालेल्या सीताबर्डीच्या लढाईनंतर इंग्रजांनी नागपूरवर ताबा मिळविला. त्यानंतर त्यांनी आजूबाजूच्या प्रदेशांमध्ये हात–पाय पसरायला सुरुवात केली. इ. स. १८१८ मध्ये इंग्रजांनी नानासाहेबांचा महाल जाळून टाकला. या महालाच्या शेजारी असलेल्या कचेरीचे रूपांतर त्यांनी पोलीस ठाण्यात केले. कालौघात नानासाहेबांचा वाडा नष्ट झाला असला तरी त्यांनी बांधलेले मुरलीधर मंदिर २०० वर्षांनंतरही त्याच जागेवर अढळ असून त्यावरील शेकडो वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पे आजही शाबूत आहेत.
चंद्रपूर महापालिका इमारतीच्या शेजारी असलेले मुरलीधर मंदिर पूर्वाभिमुख असून ते फार मोठे नाही. मंदिरात जाण्यासाठी अरुंद रस्ता आहे. मंदिराभोवती तारेचे कुंपण असून मुख्य द्वारासमोर प्रशस्त ओटा आहे. या ओट्याच्या चारही बाजूला नक्षीकाम आहे. ओट्याच्या एका बाजूला लहानसे मारुतीचे मंदिर, तर मंदिराच्या प्रवेशद्वारासमोर नंदी आहे. या मंदिरापुढे सभामंडप नाही. मोकळा ओटा, अंतराळ व गर्भगृह असे त्याचे स्वरूप आहे. अंतराळातून गर्भगृहात जाताना जी द्वारशाखा आहे त्यावर अतिशय बारकाईने नक्षीकाम केल्याचे दिसते. हे मंदिर मुरलीधर मंदिर म्हणून प्रसिद्ध असले तरी येथील गर्भगृहात मात्र शिवपिंडी आहे.
शिवपिंडीच्या मागील बाजूस श्रीगणेश, अन्नपूर्णा देवी व नागशिल्प कोरलेली आहेत. गर्भगृहातील शिवपिंडीतून जाणाऱ्या तीर्थाच्या मार्गावर बाहेरील बाजूस वराहमुखाचे शिल्प आहे.
हे मंदिर म्हणजे शिल्पकलेचा उत्कृष्ट नमुना असून मंदिराची बाहेरील भिंत फक्त आणि फक्त कोरीव शिल्पांनी व्यापलेली आहे. मंदिराचे बांधकाम खालच्या बाजूने काळ्या पाषाणात, तर वरचा भाग या परिसरात उपलब्ध असणाऱ्या लालसर पिवळ्या वालुकामय दगडांनी केलेले आहे. मंदिरावरील शिल्पांमध्ये रासक्रीडेत रममाण श्रीकृष्ण, बासरी वाजविणारे वेणुगोपाल, साक्षीगोपाल, कालियामर्दन, वृक्षावर लपून बसलेला गोपाळ, लोणी चोरणारा श्रीकृष्ण, आपली वस्त्रे मागणाऱ्या गवळणी, समुद्रमंथन, श्रीकृष्णांच्या लीला, श्रीविष्णू, श्रीमहादेव, धनुर्धारी श्रीराम, नारद मुनी, सिंहारूढ दुर्गादेवी, गरुडारूढ श्रीनारायण, हरणाच्या रथात बसलेला चंद्र, याशिवाय मकर, हत्ती, विविध प्राणी, व्याल, कमलपुष्प, बंदूकधारी द्वारपाल, सावकार, नृत्यांगना, सुरसुंदरी, योद्धे अशी अनेक कोरीव शिल्पे आहेत. हत्तीवर स्वारी करणारा सिंह ही शिल्पे येथे अनेक ठिकाणी कोरलेली आहेत. खालच्या बाजूला असलेल्या काळ्या दगडांवर कीर्तिमुखांची पट्टी कोरलेली आहे. या मंदिराच्या शिखराची काहीअंशी पडझड झाल्यामुळे पुरातत्त्व विभागाकडून त्यावर पत्र्याची शेड उभारण्यात आली आहे. चंद्रपूरमधील हे मंदिर म्हणजे पाषाण शिल्पांचा खजिना असून सरकारकडून ते संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.

चंद्रपुर शहर प्राचीन स्थापत्य वैभव और वास्तुशिल्प से समृद्ध है। यहाँ प्रसिद्ध महाकाली मंदिर, अंचलेश्वर मंदिर तथा गोंड राजा बीरशाह के समाधि स्थल जैसी एक से बढ़कर एक विशिष्ट स्थापत्य कला की धरोहरें देखने को मिलती हैं। इन सबमें सर्वोपरि है नागपुर के भोसले शासकों द्वारा अपनी हवेली के समीप निर्मित मुरलीधर मंदिर। राजा व्यंकोजी उर्फ नानासाहेब भोसले के काल में निर्मित यह मुरलीधर मंदिर ‘विदर्भ का वेरुल’ कहे जाने योग्य है और यह उत्कृष्ट उत्कीर्ण शिल्पों से अलंकृत है।
चंद्रपुर शहर में नेताजी नगर भवन के पीछे गांधी चौक के पास मुरलीधर मंदिर स्थित है। अनेक इमारतों के मध्य स्थित यह मंदिर ‘नानासाहेब का मंदिर’ नाम से भी प्रसिद्ध है। चंद्रपुर पूर्व में गोंड राज्य की राजधानी थी। बाद में नागपुर के भोसले शासकों ने चंद्रपुर पर विजय प्राप्त कर यहाँ अपना वर्चस्व स्थापित किया। तत्पश्चात, नानासाहेब भोसले ने अपने परिवार के लिए जिस महल का निर्माण करवाया, उसी के प्रांगण में यह मंदिर बनवाया गया। नागपुर शहर में स्थित भोसलेकालीन प्राचीन शिव मंदिर (भोंडा महादेव) और चंद्रपुर के इस मुरलीधर मंदिर के शिल्पों में उल्लेखनीय समानता दिखाई देती है।
आज जहाँ चंद्रपुर शहर का पुलिस थाना है, उसी स्थान पर पूर्व में नानासाहेब भोसले का महल हुआ करता था। सन् १८१७ में हुई सीताबर्डी की लड़ाई के बाद अंग्रेजों ने नागपुर पर अधिकार कर लिया। इसके बाद उन्होंने आसपास के प्रदेशों में भी अपना प्रभाव स्थापित करना आरंभ किया। सन् १८१८ में अंग्रेजों ने नानासाहेब का महल जला दिया। इस महल के पास स्थित कचहरी को उन्होंने पुलिस थाने में परिवर्तित कर दिया। समय के साथ नानासाहेब का महल तो नष्ट हो गया, किंतु उनके द्वारा निर्मित मुरलीधर मंदिर २०० वर्षों बाद भी उसी स्थान पर अडिग खड़ा है और इसके शताधिक विशिष्ट शिल्प आज भी सुरक्षित हैं।
चंद्रपुर महानगरपालिका की इमारत के पास स्थित यह मुरलीधर मंदिर पूर्वाभिमुख है और आकार में बहुत बड़ा नहीं है। मंदिर तक जाने का मार्ग संकरा है। मंदिर के चारों ओर लोहे की जाली का घेरा है और मुख्य द्वार के सामने एक विशाल चबूतरा है, जिसके चारों ओर नक्काशी की गई है। चबूतरे के एक ओर छोटा-सा मारुति मंदिर है, जबकि प्रवेशद्वार के सामने नंदी विराजमान हैं। इस मंदिर में सभामंडप नहीं है; इसकी संरचना में एक खुला चबूतरा, अंतराल और गर्भगृह ही हैं। अंतराल से गर्भगृह की ओर जाते समय द्वारशाखा पर अत्यंत सूक्ष्म नक्काशी दिखाई देती है। यद्यपि यह मंदिर मुरलीधर के नाम से प्रसिद्ध है, किंतु गर्भगृह में शिवलिंग स्थापित है। शिवलिंग के पीछे श्रीगणेश, अन्नपूर्णा देवी और नागशिल्प उत्कीर्ण हैं।
गर्भगृह के शिवलिंग से निकलने वाले पवित्र जल के निकास मार्ग पर बाहर की ओर वराहमुख का शिल्प बनाया गया है।
यह मंदिर शिल्पकला का एक उत्कृष्ट उदाहरण है। इसकी बाहरी दीवारें पूरी तरह से उत्कीर्ण शिल्पों से आच्छादित हैं। मंदिर का निचला भाग काले पत्थर से, जबकि ऊपरी भाग यहाँ उपलब्ध लाल-पीले बलुआ पत्थर से निर्मित है। मंदिर पर उकेरे गए शिल्पों में रासलीला में मग्न श्रीकृष्ण, वंशीवादन करते वेणुगोपाल, साक्षीगोपाल, कालियामर्दन, वृक्ष पर छिपे गोपाल, माखनचोर श्रीकृष्ण, वस्त्रों की याचना करती ग्वालिनें, समुद्रमंथन, श्रीकृष्ण की विविध लीलाएँ, श्रीविष्णु, श्रीमहादेव, धनुर्धारी श्रीराम, नारद मुनि, सिंह पर आरूढ़ दुर्गादेवी, गरुड़ पर आरूढ़ श्रीनारायण, मृगरथ पर सवार चंद्र के अतिरिक्त मगरमच्छ, हाथी, विभिन्न पशु, व्याल, कमलपुष्प, बंदूकधारी द्वारपाल, साहूकार, नर्तकी, सुरसुंदरी और योद्धा जैसे अनेकों शिल्प शामिल हैं। हाथी पर सवार सिंह की शिल्पाकृतियाँ भी यहाँ कई स्थानों पर दिखाई देती हैं। नीचे काले पत्थरों पर कीर्तिमुख की एक पट्टिका उकेरी गई है। मंदिर के शिखर का कुछ भाग क्षतिग्रस्त हो गया था, इसलिए पुरातत्व विभाग ने उस स्थान पर धातु का एक छप्पर लगा दिया है। चंद्रपुर का यह मंदिर वास्तव में पाषाण शिल्पकला का एक अनमोल खजाना है और सरकार द्वारा इसे एक संरक्षित स्मारक घोषित किया गया है।