मेलडी माता मंदिर

माधव नगर, रामोसाणा, ता./जि. मेहसाणा

मेहसाणा जिल्ह्यातील रामोसाणा येथे आदिशक्तीचे एक अत्यंत प्रभावी आणि जागृत स्थान म्हणून मेलडी माता मंदिर प्रसिद्ध आहे. मेहसाणा शहराच्या सीमेवर वसलेले हे मंदिर अत्यंत शांत आणि प्रसन्न वातावरणात आहे. भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, सुमारे १.५ शतकांपूर्वी देवीने एका स्थानिक वडाच्या झाडाखाली स्वयंभू प्रकटीकरण केले होते. दररोज शेकडो भाविक या मंदिरात दर्शनासाठी येतात आणि या पवित्र वडाच्या झाडाला प्रदक्षिणा घातल्यास मनातील सर्व इच्छा पूर्ण होतात, अशी त्यांची धारणा आहे. कार्तिक महिन्यात येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते.

माता मेलडीच्या उत्पत्तीबद्दल एक पौराणिक कथा प्रचलित आहे. प्राचीन काळी जेव्हा अमरुवा राक्षसाने पृथ्वीवरील लोकांवर अनन्वित अत्याचार केले, तेव्हा त्याचा विनाश करण्यासाठी देवी उमेने युद्ध पुकारले. आपला पराभव निश्चित असल्याचे पाहून तो राक्षस एका मृत गाईच्या कातड्याखाली लपून बसला. त्या अपवित्र ठिकाणापासून लांब उभे राहून देवीने रागाच्या भरात आपल्या हातांचे घर्षण केले. तिच्या तळहातांतून निघालेल्या ‘मलम’ (अशुद्धी किंवा धूळ) मधून तिने पाच वर्षांच्या बालिकेच्या रूपात मेलडी मातेची निर्मिती केली. ‘मलम’ मधून जन्म झाल्यामुळे देवीला ‘मेलडी’ हे नाव प्राप्त झाले.

या देवीने पुढे अमरुवा राक्षसाचा वध करून जगाला त्याच्या अत्याचारातून मुक्त केले. या पराक्रमामुळे प्रसन्न होऊन देवी उमेने मेलडी मातेला देवी चामुंडेकडे पाठवले आणि नंतर तिने तिला कामरूप (कामाख्या) येथे जादूटोणा आणि काळ्या जादू करणाऱ्या दुष्ट शक्तींचा नाश करण्यासाठी पाठवले. या दुष्ट शक्तींचा विनाश करण्यापूर्वी मातेने पकडलेल्या भूत-प्रेतांना शेळीच्या (‘बकरो’) रूपात रूपांतरित केले, जिला तिने आपले वाहन म्हणून स्वीकारले. या अलौकिक कार्याची दखल घेऊन देवी जगदंबेने तिला वरदान दिले की, कलियुगात तिची पूजा काम, क्रोध, अहंकार, लोभ, मोह आणि मत्सर यांसारख्या मानसिक विकारांचा नाश करणारी देवता म्हणून केली जाईल.

रामोसाणा येथील मंदिराबाबतची स्थानिक दंतकथा अशी आहे की, १५० वर्षांपूर्वी देवीने पुंजालाल लालदास पटेल नावाच्या ग्रामस्थाला स्वप्नात दर्शन देऊन वडाच्या झाडाखाली आपले अस्तित्व प्रकट केले होते. तसेच, असे म्हटले जाते की एका नैसर्गिक आपत्तीच्या काळात देवीने एका ग्रामस्थाला स्वप्नात मंदिर बांधण्याचा आदेश दिला. मंदिर बांधल्यानंतर आणि विधी सुरू झाल्यानंतर आपत्ती टळली. वेळेवर पाऊस पडल्याने पिके बहरली, आजारपण दूर झाले आणि गावात शांतता नांदू लागली. तेव्हापासून हे ठिकाण एक पवित्र तीर्थक्षेत्र बनले.

उत्तर गुजरातमध्ये देवी उपासनेची दीर्घ परंपरा असल्याने रामोसाणा येथे शतकानुशतके मेलडी मातेचे जुने मंदिर अस्तित्वात होते. १७ जानेवारी १९९९ रोजी जुन्या मंदिरात भव्य ‘१०९-कुंडी महायज्ञ’ आयोजित करण्यात आला होता, त्यानंतर रामोसाणा ते जसलपूर अशी भव्य शोभायात्रा काढण्यात आली. त्यानंतर, लोकांची वाढती भक्ती लक्षात घेऊन १७ नोव्हेंबर २००२ रोजी माधव नगर भागात नवीन मेलडी माता शक्तिपीठाची अधिकृत स्थापना करण्यात आली. त्याच दिवशी नवीन मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली.

मेलडी मातेचे मंदिर एका प्रशस्त अंगणात उंच चौथऱ्यावर स्थित आहे. सुरक्षित कंपाऊंड वॉलने वेढलेल्या या परिसरात भाविकांच्या सोयीसाठी बसण्याची व्यवस्था आहे. अंगणात मुख्य मंदिराच्या समोर गणेश आणि काळभैरव यांची स्वतंत्र छोटी मंदिरे आहेत. मुख्य मंदिराच्या वास्तुकलेमध्ये तीन प्रवेशद्वार, एक सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. प्रवेशद्वार आणि सभामंडप अर्ध-खुले असून, येथील खांब अद्वितीय कोरीव कामांनी सजवलेले आहेत. खांबांच्या वरच्या भागात वाद्य वाजवणाऱ्या ‘सुरसुंदरी’ (स्वर्गीय अप्सरा) यांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत, ज्यांना नक्षीदार कमानींनी जोडले आहे. सभामंडपाचे छतही नाजूक कलाकुसरीने सुशोभित केलेले आहे.

अंतराळाच्या कोनाड्यात डाव्या बाजूला शिकोतर मातेचा त्रिशूळ आणि उजव्या बाजूला झापडी मातेचे स्थान आहे. मेलडी मातेसोबतच या लोकदेवतांची पूजा करण्याची परंपरा आहे. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार कमानीच्या आकाराचे असून त्याच्या तळाशी कोरीव ‘कीर्तिमूख’ आहे. गर्भगृहात, उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर शेळीवर आरूढ असलेली मेलडी मातेची प्रसन्न पांढरी संगमरवरी मूर्ती आहे. आठ हातांच्या या देवीने त्रिशूळ, चक्र, तलवार आणि गदा धारण केली आहे, तर एका हातात जलपात्र आणि कमळ आहे. तिचा एक हात ‘अभय मुद्रे’त असून तो भक्तांना निर्भयता प्रदान करतो. स्मितहास्य करणाऱ्या देवीने डोक्यावर नक्षीदार सोन्याचा मुकुट परिधान केला असून मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना त्रिशूळ आहेत.

दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी विधीवत पूजा आणि ‘आरती’ केली जाते. मेहसाणा जिल्ह्यातील कानाकोपऱ्यातून भाविक आपल्या नवजात बालकांना देवीच्या आशीर्वादासाठी आणि जावळ (मुंडन) विधीसाठी येथे घेऊन येतात. वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव साजरे केले जातात. कार्तिक महिन्यातील शुद्ध एकादशी, द्वादशी आणि त्रयोदशीला होणारा ‘पाटोत्सव’ हा सर्वात महत्त्वाचा उत्सव आहे. या उत्सवा दरम्यान मंदिरात ‘नवचंडी यज्ञ’, मेलडी नामाचा अखंड जप, ‘रास-गरबा’ आणि आदिशक्तीच्या गौरवावर आध्यात्मिक प्रवचने आयोजित केली जातात.

उपयुक्त माहिती 

  • मेहसाणापासून ६ किमी अंतरावर स्थित.
  •  जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बस सेवा मेहसाणाला राज्यातील अनेक शहरांशी जोडते.
  •  मेहसाणा ते रामोसाणा दरम्यान जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत जाऊ शकतात.
  •  परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  •  संपर्क – मंदिर कार्यालय, भ्रमणध्वनी – ०९८२४०७३८५०.
Back To Home