गायत्री मंदिर

मेहसाणा, ता./जि. मेहसाणा

गुजरात राज्यातील मेहसाणा शहरात देवी गायत्रीचे एक प्रसिद्ध मंदिर स्थित आहे. ‘अखिल विश्व गायत्री परिवारा’चे एक महत्त्वाचे प्रादेशिक केंद्र म्हणून हे पवित्र स्थान उत्तर गुजरातमध्ये अनन्यसाधारण धार्मिक महत्त्व राखून आहे. या मंदिराची स्थापना पंडित श्रीराम शर्मा आचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली करण्यात आली. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात जसा मेहसाणा शहराचा विस्तार झाला, तसे स्थानिक रहिवाशांच्या सामूहिक योगदानातून या वास्तूची उभारणी करण्यात आली. सुरुवातीला माता गायत्रीची मूर्ती एका लहान जागेत प्रतिष्ठित करण्यात आली होती. मात्र, भक्तांची संख्या वाढत गेल्यामुळे १९८० आणि १९९० च्या दशकात मंदिराचा विस्तार करण्यात आला, ज्यातून आजची ही भव्य वास्तू आकारास आली.

समाजाच्या वैचारिक परिवर्तनाचा आणि उत्थानाचा उदात्त हेतू समोर ठेवून, गायत्रीचे महान उपासक, वेदमूर्ती तपोनिष्ठ पंडित श्रीराम शर्मा आचार्य यांनी ‘अखिल विश्व गायत्री परिवारा’ची स्थापना केली. त्यांना वैज्ञानिक अध्यात्मवादाचे प्रणेते म्हणूनही ओळखले जाते. २० सप्टेंबर १९११ रोजी आग्रा जवळील एका गावात राजपुरोहित आणि जमीनदार कुटुंबात जन्मलेल्या त्यांना, वयाच्या अवघ्या पंधराव्या वर्षी स्वातंत्र्यसैनिक आणि बनारस हिंदू विद्यापीठाचे संस्थापक ‘भारतरत्न’ पंडित मदन मोहन मालवीय यांनी गायत्री मंत्राची दीक्षा दिली होती. काँग्रेसने सुरू केलेल्या स्वातंत्र्यलढ्यातील अनेक चळवळींमध्ये सक्रिय सहभाग घेणारे पंडित श्रीराम शर्मा आचार्य हे एक विपुल लेखकही होते. त्यांनी मथुरेमध्ये ‘गायत्री तपोभूमी’, घियामंडीमध्ये ‘अखंड ज्योती संस्थान’ आणि ‘ब्रह्मवर्चस संशोधन संस्था’ यांची स्थापना केली. गायत्री परिवाराचे आध्यात्मिक मुख्यालय हरिद्वार येथील ‘शांतिकुंज आश्रमा’त स्थित आहे.

माता गायत्री यांची आदिशक्तीच्या पाच रूपांपैकी एक म्हणून पूजा केली जाते. वेदमाता म्हणून पूजल्या जाणाऱ्या देवीच्या मूर्ती विविध ठिकाणी एकमुखी किंवा पंचमुखी स्वरूपात आढळतात. मेहसाणा येथील गायत्री तीर्थात देवी गायत्रीची एकमुखी मूर्ती प्रतिष्ठित आहे. त्यांना शक्ती आणि बुद्धी प्रदान करणारी देवता मानले जाते. त्यामुळे, अनेक भाविक आपल्या लहान मुलांसह या मंदिराला आवर्जून भेट देतात. ‘शतपथ ब्राह्मण’ या ग्रंथानुसार, गायत्रीने ‘गया’ (प्राण) यांचे रक्षण केले आणि त्यांचे रक्षण केल्यामुळेच त्या ‘गायत्री’ म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या. ‘बृहद योगी याज्ञवल्क्य स्मृती’ (४.१६) मध्ये असेही म्हटले आहे की, ज्याप्रमाणे मध हा फुलांचा अर्क आहे, ज्याप्रमाणे दुधाचा सार तूप आणि रसांचा सार दूध असते, त्याचप्रमाणे गायत्री ही वेदांचा सार आहे. स्कंद पुराणातही गायत्रीला वेद आणि ब्राह्मणांची माता असे संबोधले आहे. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हे गायत्रीचे तीन पाद (स्तंभ) मानले जातात आणि शैव व वैष्णव या दोन्ही पंथांचे अनुयायी तिची उपासना करतात.

धार्मिक विद्वानांच्या मते, गायत्री दिवसाच्या विभागांनुसार तीन रूपांत प्रकट होते: सकाळी गायत्री, दुपारी सावित्री आणि रात्री सरस्वती. पंडित वेणीराम शर्मा गौड वेदाचार्य यांच्या ‘गायत्री रहस्यम्’ या ग्रंथात नमूद केले आहे की, ‘गायत्री ही एक वैदिक देवता आहे, जी केवळ द्विजांच्या (ज्यांचा उपनयन संस्कार झाला आहे अशांच्या) उपासनेसाठी आहे, स्त्रियांसाठी किंवा शूद्रांसाठी नाही. म्हणूनच, गायत्रीला समर्पित मंदिरे सामान्यतः आढळत नाहीत.’ तथापि, गायत्री परिवाराने गायत्री उपासना सर्वांसाठी सुलभ केली आहे. त्यांच्या सर्व मंदिरांमध्ये ते प्रामुख्याने ‘एकमुखी’ गायत्रीची स्थापना करतात. मेहसाणा येथील मंदिरही याला अपवाद नाही.

सिमेंट आणि पांढऱ्या संगमरवराचा वापर करून आधुनिक ‘नागर’ शैलीत बांधलेल्या या परिसराच्या प्रवेशद्वारासाठी तटबंदीच्या भिंतीमध्ये एक भव्य प्रवेशद्वार उभारले आहे. प्रांगणात अनेक वृक्ष असून भाविकांच्या सोयीसाठी बसण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे. दुसऱ्या मजल्यावर स्थित असलेल्या या मंदिरात प्रवेश मंडप, सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. सभामंडपात प्रवेश करण्यासाठी प्रांगणातून सुमारे सतरा पायऱ्या चढाव्या लागतात. या मंदिराची वास्तुकला वैशिष्ट्यपूर्ण असून, त्यात सभा मंडप दर्शनी हॉलच्या आधी येतो. पायऱ्यांच्या वरच्या टोकावर असलेल्या या दर्शनी हॉलमध्ये ‘होमकुंड’ आहे, तर सभा मंडपात ‘प्रसाद’ केंद्र आहे. येथून तीन पायऱ्या चढून गेल्यावर थोडे उंचावर असलेले एक प्रशस्त प्रवेशद्वार (वेस्टिब्युल) लागते. या प्रवेशद्वारात दोन संगमरवरी दालने आहेत, ज्यामध्ये गायत्री परिवाराचे संस्थापक वेदमूर्ती तपोनिष्ठ पंडित श्रीराम शर्मा आचार्य आणि त्यांच्या पत्नी माता भगवती देवी शर्मा यांच्या ‘पादुका’ आणि प्रतिमा स्थापित आहेत. गायत्री परिवारामध्ये माता भगवती यांना अत्यंत प्रेम आणि आदराने ‘माताजी’ म्हणून संबोधले जाते. त्यांचे योगदान पंडित श्रीराम शर्मा आचार्य यांच्याइतकेच महान आणि प्रेरणादायी मानले जाते. त्या केवळ पंडितजींच्या सहचारिणी नव्हत्या, तर या संपूर्ण आध्यात्मिक क्रांतीची ‘शक्ती’ आणि आधारस्तंभ होत्या. पंडितजींच्या निधनानंतर, त्यांनी १९९० ते १९९४ या काळात जागतिक गायत्री परिवाराचे नेतृत्व केले आणि या चळवळीचा नव्या उत्साहाने विस्तार केला.

गर्भगृहामध्ये, आई गायत्रीची शुभ्र संगमरवरी मूर्ती एका मोठ्या ‘वज्रपीठावर’ विराजमान आहे. देवी गायत्रीच्या उजव्या बाजूला माता सरस्वती आणि डाव्या बाजूला माता जगदंबा विराजमान आहेत. या पीठावर मूर्तींच्या शेजारी पंडित श्रीराम शर्मा आचार्य आणि ‘माताजी’ भगवती देवी शर्मा यांची छायाचित्रे ठेवलेली आहेत. मंदिर परिसरात महाकालेश्वर महादेवांचे मंदिरही स्थित आहे. पांढऱ्या संगमरवरातून बांधलेल्या या मंदिरात एक खुला सभामंडप, एक अंतराळ आणि एक गर्भगृह आहे. सभामंडपातील एका चबुतऱ्यावर नंदीची मूर्ती विराजमान आहे, तर गर्भगृहात महाकालेश्वरांचे शिवलिंग स्थित आहे.

मेहसाणा येथील गायत्री शक्तीपीठामध्ये, भाविक सकाळी ५:१५ ते ११:३० आणि दुपारी ४:०० ते रात्री ९:०० या वेळेत दर्शनाचा लाभ घेऊ शकतात. दैनंदिन विधींमध्ये सकाळची प्रार्थना, ‘आरती’, सामूहिक गायत्री जप आणि ‘यज्ञ’ यांचा समावेश आहे, तर सायंकाळची वेळ ‘नाद-योग’ ध्यानासाठी समर्पित आहे. नामकरण, विवाह आणि विद्यारंभ यांसारखे सोळा ‘संस्कार’ येथे वैदिक परंपरेनुसार पार पाडले जातात. विशेष म्हणजे, ‘पुंसवन’ संस्कार दर रविवारी केला जातो आणि गर्भवती मातांसाठी ‘गर्भ-संस्कार’ प्रशिक्षण शिबिर दर महिन्याच्या ३० तारखेला आयोजित केले जाते.

धार्मिक उत्सवांमध्ये ज्येष्ठ महिन्यातील गायत्री जयंती, नवरात्री उत्सव, श्रावणातील शिवपूजा आणि वसंत पंचमीनिमित्त शैक्षणिक संस्कारांना विशेष महत्त्व आहे. पूजेसोबतच, हे केंद्र समाजकल्याण कार्यावरही मोठा भर देते. सण-उत्सवांच्या निमित्ताने, केंद्र रक्तदान शिबिरे, मोफत आरोग्य तपासणी आणि वृक्षारोपण मोहिमांचे आयोजन करते तसेच व्यसनमुक्तीचा संदेश देते. विधायक उपक्रमांमध्ये फटाक्यांऐवजी केवळ पणत्या लावून दिवाळी साजरी करणे आणि मकर संक्रांतीच्या वेळी गरजू लोकांना अन्न व कपड्यांचे दान करणे यांचा समावेश आहे. याव्यतिरिक्त, प्रज्ञा ग्रंथालयाद्वारे पुस्तक वाटप, मोफत होमिओपॅथिक उपचार आणि नैतिक मूल्यांवरील व्याख्यानांच्या माध्यमातून हे शक्तीपीठ समाजाच्या प्रगतीसाठी सातत्याने प्रयत्नशील आहे.

उपयुक्त माहिती

  • मेहसाणा बस स्थानकापासून २ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  •  जीएसआरटीसी (GSRTC) बस सेवा मेहसाणाला राज्यातील अनेक शहरांशी जोडते.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिर परिसरात पोहोचू शकतात.
  •  परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोयी उपलब्ध आहेत.
  •  संपर्क – मंदिर कार्यालय, मो.- ९४२७६ ८१८३२
Back To Home