മാർലേശ്വർ ക്ഷേത്രം

മാരൾ, താലൂക്ക്: സംഗമേശ്വർ, ജില്ല: രത്നഗിരി

‘പ്രതി കൈലാസം’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന രത്നഗിരി ജില്ലയിലെ മാർലേശ്വർ ക്ഷേത്രം സംസ്ഥാനത്തെ പുരാതനവും പ്രശസ്തവുമായ ശിവക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. ദേവ്‌രുഖ് താലൂക്കിലെ മാർലേശ്വർ ഗ്രാമത്തിൽ, സഹ്യാദ്രി പർവതനിരകളിലെ ഒരു ഗുഹയിലാണ് മാർലേശ്വരന്റെ ജാഗൃതവും സ്വയംഭൂവുമായ സ്ഥാനം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. മകരസംക്രാന്തി ദിനത്തിൽ നടക്കുന്ന മാർലേശ്വരന്റെയും സാഖർപയിലെ ഗിരിജാദേവിയുടെയും വിവാഹച്ചടങ്ങാണ് ഇവിടുത്തെ പ്രധാന ഉത്സവം; ഇതിൽ പങ്കെടുക്കാൻ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് നിരവധി ഭക്തർ എത്തിച്ചേരുന്നു. ഈ തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രത്തോട് ചേർന്ന്, ഏകദേശം ൨൦൦ അടി ഉയരത്തിൽ നിന്ന് വർഷം മുഴുവനും ഒഴുകുന്ന ധാരേശ്വർ വെള്ളച്ചാട്ടം ഭക്തർക്കും വിനോദസഞ്ചാരികൾക്കും ഒരുപോലെ ആകർഷണമാണ്.

ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഐതിഹ്യം ഇപ്രകാരമാണ്: സംഗമേശ്വരിലെ ദേവരൂഖ് പ്രദേശത്തായിരുന്നു പണ്ട് ഈ ദൈവം കുടികൊണ്ടിരുന്നത്, ഭഗവാൻ പരശുരാമനാണ് ഇതിന്റെ പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയത്. എന്നാൽ ശിലാഹാര ഭരണകൂടത്തിന്റെ പതനത്തോടെ വിദേശികൾ ഇവിടെ അക്രമങ്ങൾ അഴിച്ചുവിട്ടു. ദിനംപ്രതി നടന്ന കൊലപാതകങ്ങളും ഏറ്റുമുട്ടലുകളും കൊള്ളിവെപ്പുകളും കാരണം ഇവിടുത്തെ ജനങ്ങൾ ദുരിതത്തിലായി. ദേവരൂഖിലെ ശങ്കരന് ഇതൊന്നും സഹിക്കാനായില്ല, അതിനാൽ അദ്ദേഹം സഹ്യാദ്രി ലക്ഷ്യമാക്കി യാത്ര തിരിച്ചു. ക്ഷേത്രത്തിലെ ദേവനെ കാണാനില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഗ്രാമവാസികൾ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും വിജയിച്ചില്ല. ദേവൻ സ്ഥലം വിട്ടതോടെ ഗ്രാമത്തിൽ പകർച്ചവ്യാധികൾ വർദ്ധിക്കുകയും വിദേശ ആക്രമണങ്ങൾ കൂടുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ, ഈ പ്രതിസന്ധിക്കെതിരെ ഇവിടുത്തെ ജനങ്ങൾ ഒറ്റക്കെട്ടായി പോരാടുകയും വിദേശ ശത്രുക്കളെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ഈ യുദ്ധം നടന്ന സ്ഥലത്ത്, ശത്രുക്കളെ ‘കൊന്ന’ (മാര്ല) ആ സ്ഥലം മാരൾ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടാൻ തുടങ്ങി.

പിന്നീട് ഇവിടുത്തെ സർദാർ ആനേറാവു സാളുങ്കെ മാറൽ ഗ്രാമത്തിന് സമീപമുള്ള സഹ്യാദ്രിയിലെ കാട്ടിൽ വേട്ടയാടാൻ പോയപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തെ കബളിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു മൃഗം ഓടിപ്പോയി. ഓടുന്നതിനിടയിൽ അത് ഒരു ഗുഹയ്ക്കുള്ളിൽ പ്രവേശിക്കുകയും, പെട്ടെന്ന് മുകളിൽ നിന്ന് ഒരു കല്ല് വീണ് ഗുഹാമുഖം അടയുകയും ചെയ്തു. ആനേറാവു ആ കല്ല് നീക്കിയപ്പോൾ, ഈ പ്രകൃതിദത്തമായ ഗുഹയിൽ സ്വയംഭൂവായ ശിവലിംഗത്തെ ദർശിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് സാധിച്ചു. മാറൽ ഗ്രാമത്തിന്റെ ദൈവമായി ഇതിനെ ഈ സ്ഥലത്തിന് മാർലേശ്വർ എന്ന് പേര് ലഭിച്ചു.

ദേവരൂഖിൽ നിന്ന് മാറൾ ഗ്രാമം വഴി മാർലേശ്വർ ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകാനുള്ള വഴിയുണ്ട്. ഈ വഴിയിലൂടെ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഗംഭീരമായ കമാനത്തോടുകൂടിയ പ്രവേശന കവാടം വരെ എത്തിച്ചേരാം. അവിടെ നിന്ന് മലമുകളിലുള്ള ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകാൻ സർപ്പത്തെപ്പോലെ വളഞ്ഞുപുളഞ്ഞ പടവുകളുണ്ട്. ഈ പാതയിൽ ഏകദേശം ൫൦൦ പടികളുണ്ട്. പടികൾ കയറുമ്പോൾ ആകാശത്തോട് മത്സരിക്കുന്ന സഹ്യാദ്രി മലനിരകളും, ഇടതൂർന്ന പച്ചപ്പും, മലനിരകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് പതിക്കുന്ന വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളും കാണാൻ സാധിക്കും. ഈ വഴിയിലൂടെ ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്താൻ അരമണിക്കൂർ സമയം എടുക്കും. പടവുകൾക്ക് ഇരുവശത്തുമായി പൂജാസാമഗ്രികൾ ലഭിക്കുന്ന കടകളും, ചായ, ലഘുഭക്ഷണം, ഭക്ഷണം എന്നിവ ലഭിക്കുന്ന നിരവധി ഹോട്ടലുകളും ഉണ്ട്.

മലനിരകളിലെ ചെറിയൊരു പീഠഭൂമിയോട് ചേർന്ന് മാർലേശ്വരന്റെ സ്വാഭാവിക ഗുഹ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഈ ഗുഹയ്ക്ക് മുൻവശത്തായി തറയോടുകൾ പാകി, അതിനു മുകളിൽ ഷീറ്റ് മേഞ്ഞ ഷെഡും സുരക്ഷയ്ക്കായി വശങ്ങളിൽ ഇരുമ്പ് വേലികളും സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ വേലിക്കരികിൽ നിന്ന് നോക്കിയാൽ ധാരേശ്വര വെള്ളച്ചാട്ടം ദർശിക്കാം. ഗുഹാകവാടത്തിന് സമീപം ഗണപതിയുടെ ചെറിയൊരു ക്ഷേത്രമുണ്ട്. അവിടെ നിന്ന് കൽപടവുകൾ കയറി ഗുഹയ്ക്കുള്ളിലെ മാർലേശ്വരന്റെ ഗർഭഗൃഹത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാം. ഈ ഗുഹയ്ക്ക് വാതിലുകളില്ല. ഗർഭഗൃഹത്തിൽ ഒരേസമയം ൧൫ പേർക്ക് ദർശനം നടത്താൻ സൗകര്യമുണ്ട്. ഇവിടെ സമായിയും ചിരാതുകളല്ലാതെ മറ്റ് പ്രകാശ സ്രോതസ്സുകൾ ഉപയോഗിക്കാറില്ല. ഗുഹയിലെ ഗർഭഗൃഹത്തിൽ ൮ അടി നീളവും ൫ അടി വീതിയുമുള്ള തറയിൽ മല്ലികാർജുനന്റെയും മാർലേശ്വരന്റെയും ശിവലിംഗങ്ങളുണ്ട്. മാർലേശ്വരന്റെ ജ്യേഷ്ഠ സഹോദരനാണ് മല്ലികാർജുനൻ എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഇടത് വശത്ത് മല്ലികാർജുനന്റെയും വലത് വശത്ത് മാർലേശ്വരന്റെയും ലിംഗങ്ങളാണുള്ളത്. രണ്ട് ശിവലിംഗങ്ങൾക്ക് മുന്നിലും ഒറ്റക്കല്ലിൽ കൊത്തിയെടുത്ത നന്ദികളുണ്ട്. മാർലേശ്വരന്റെ ലിംഗത്തിന് സമീപം ശിവമുഖവടയും, മല്ലികാർജുനന്റെ ലിംഗത്തിന് സമീപം പഞ്ചലോഹത്തിൽ നിർമ്മിച്ച നാഗദേവതകളുടെ പ്രതിമകളുമുണ്ട്.

മഴക്കാലത്ത് ഈ ഗുഹയുടെ മുകളിലുള്ള പാറയിൽ നിന്ന് പലയിടങ്ങളിലായി വെള്ളം ഇറ്റുവീഴാറുണ്ട്. ഇവിടെ ധാരാളം പാമ്പുകളെയും കാണാറുണ്ട്. ഗുഹയിലെ ഇരുട്ട് കാരണം അവയെ പെട്ടെന്ന് ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടില്ല. ‘ഡുർക്യ ഘോണസ്’ (മണലി അണലി) എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഈ ബോവ വർഗ്ഗത്തിൽപ്പെട്ട പാമ്പുകൾ വിഷമില്ലാത്തവയാണ്. ഇതുവരെ ആരെയും ഇവ കടിച്ചിട്ടില്ലെന്ന് ഇവിടുത്തെ പൂജാരിമാർ പറയുന്നു. ശിവശങ്കരൻ നാഗരൂപത്തിൽ ഇവിടെ ദർശനം നൽകുന്നുവെന്നാണ് ഭക്തരുടെ വിശ്വാസം. ഗുഹയോട് ചേർന്ന് ചെറിയൊരു ഗംഗാകുണ്ഡമുണ്ട്. അതിന് നാല് പടികളുണ്ട്. വർഷം മുഴുവനും ഈ കുണ്ഡത്തിലെ ജലനിരപ്പ് ഒരേപോലെയായിരിക്കും.

സർദാർ ആനേറാവുവിന് മാർലേശ്വരന്റെ ശിവലിംഗ ദർശനം ലഭിച്ച ദിവസം മകരസംക്രാന്തിയായിരുന്നു. അന്നുമുതൽ എല്ലാ വർഷവും ഇവിടെ സംക്രാന്തി നാളിൽ വലിയൊരു യാത്ര നടക്കുന്നു. ഈ ഗുഹയിൽ ശങ്കരന്റെ സ്ഥാനം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ, പാർവതിയുടേത് ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ, സാഖർപ്പയിലെ ഗിരിജാദേവിയും മാർലേശ്വരനും തമ്മിലുള്ള വിവാഹം ഇവിടെ നടത്തുന്ന ഒരു പതിവുണ്ട്. ഈ ചടങ്ങിനായി സാഖർപ്പയിൽ നിന്ന് ഗിരിജാദേവിയെ പല്ലക്കിൽ വാദ്യമേളങ്ങളോടെ ഇവിടേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു. മാർലേശ്വരൻ മുതൽ സാഖർപ്പ വരെയുള്ള ദൂരം ഏകദേശം ൧൬ കി.മീ ആണ്. മലമ്പാതയിലൂടെ നടന്ന് ഭക്തർ ഈ പല്ലക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു. ദേവരുഖിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട ശേഷം മാർലേശ്വരൻ കുറച്ചുനാൾ ആംഗവലിയിൽ താമസിച്ചിരുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഈ പല്ലക്ക് ആംഗവലി ഗ്രാമത്തിൽ കുറച്ചുനേരം തങ്ങുന്നു. പല്ലക്ക് മാർലേശ്വരത്ത് എത്തുമ്പോൾ ലിംഗായത്ത് രീതിയിൽ ഈ വിവാഹച്ചടങ്ങ് നടക്കുന്നു. ഈ സമയത്ത് പരിസരത്തുള്ള പല ഗ്രാമങ്ങളിൽ നിന്നും പല്ലക്കുകൾ ഇവിടെ വരുന്നു. ഇവിടുത്തെ രേഖകൾ പ്രകാരം, ഈ ചടങ്ങ് കാണാൻ ൨ ലക്ഷത്തിലധികം ഭക്തർ എത്തിച്ചേരുന്നു. ഇതുകൂടാതെ എല്ലാ തിങ്കളാഴ്ചകളിലും, ശനിയാഴ്ചകളിലും, മഹാശിവരാത്രിയിലും, ശ്രാവണ മാസത്തിലെ തിങ്കളാഴ്ചകളിലും വലിയൊരു ഭക്തജനത്തിരക്ക് ഇവിടെ അനുഭവപ്പെടാറുണ്ട്.

മാർലേശ്വർ ക്ഷേത്രത്തിന് താഴെയായി പാണ്ഡവകാലഘട്ടത്തിലെ കരംബേളി കുളം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഈ കുളം വളരെ ആഴമുള്ളതാണ്. ഇവിടെയെത്തുന്ന ഭക്തരുടെയും വിനോദസഞ്ചാരികളുടെയും മറ്റൊരു പ്രധാന ആകർഷണമാണ് ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലുള്ള ധാരേശ്വർ വെള്ളച്ചാട്ടം. വർഷം മുഴുവനും ഒഴുകുന്ന ഈ വെള്ളച്ചാട്ടത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള പ്രദേശം വഴുക്കലുള്ളതായതിനാൽ, സുരക്ഷയ്ക്കായി കൈവരികൾ സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഏകദേശം ൨൦൦ അടി ഉയരത്തിൽ നിന്ന് പതിക്കുന്ന വെള്ളച്ചാട്ടത്തിലേക്ക് നോക്കുമ്പോൾ, ഭഗവാൻ ശങ്കരന്റെ ജടയിൽ നിന്ന് ഗംഗ ഒഴുകി വരുന്നതുപോലെ തോന്നും. ഈ വെള്ളച്ചാട്ടത്തിലേക്ക് പന്ത്രണ്ടോളം ചെറിയതും വലിയതുമായ മറ്റ് വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ വന്നുചേരുന്നു. ഇതിലെ ജലം ഒഴുകി മുന്നോട്ട് പോയി ബാവനദി രൂപപ്പെടുന്നു. മാഘ മാസത്തിൽ ഈ വെള്ളച്ചാട്ടത്തിനടിയിൽ കുളിക്കുന്നത് പുണ്യമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. വെള്ളച്ചാട്ടത്തിന് മുകൾഭാഗത്തായി, ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലുള്ള ഉയർന്ന മലയിൽ നാല് വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ കൂടിയുണ്ട്. ഈ മലയുടെ മുകളിൽ ശങ്കരന്റെ ലിംഗം ഉള്ളതിനാൽ ഇതിനെ ലിംഗാ മല എന്ന് വിളിക്കുന്നു. വലിയ കാട്ടിലൂടെയുള്ള ദുർഘടമായ പാതയിലൂടെ മൂന്നോ നാലോ മണിക്കൂർ കാൽനടയായി സഞ്ചരിച്ചാൽ ഇതിന്റെ മുകളിൽ എത്തിച്ചേരാം.

അനുയോജ്യമായ വിവരങ്ങൾ:

• ദേവരൂഖിൽ നിന്ന് ൧൨ കി.മീ, രത്നഗിരിയിൽ നിന്ന് ൪൩ കി.മീ അകലെ
• മുംബൈ, പൂനെ, രത്നഗിരി, ദേവരൂഖ് എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് എസ്‌ടി (ST) സൗകര്യം ലഭ്യമാണ്.
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അടിവാരത്തുള്ള പാർക്കിംഗ് ഏരിയ വരെ പോകാവുന്നതാണ്.
• പരിസരത്ത് താമസ സൗകര്യമില്ല; എന്നാൽ പ്രഭാതഭക്ഷണത്തിനായി നിരവധി മാർഗ്ഗങ്ങളുണ്ട്.