മണ്ഡോദരി ദേവസ്ഥാനം

ഗാവ്കർവാഡ, ബെട്കി, താലൂക്ക് പോണ്ട, ജില്ല വടക്കൻ ഗോവ

മണ്ഡോദരി എന്ന നാമധേയത്തിലുള്ള ദേവതയ്ക്കായി ഗോവയിൽ ആകെയുള്ള ഏക ക്ഷേത്രം ബെട്കി ഗ്രാമത്തിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഭഗവാൻ പരശുരാമൻ സൃഷ്ടിച്ച ഭൂമിയാണ് ഗോമന്തകം. ഈ പുണ്യഭൂമിയിൽ ദേവി മണ്ഡോദരിയുടെ ഒരു ക്ഷേത്രം ഉണ്ടെന്നത് പലർക്കും അത്ഭുതകരമായ കാര്യമാണ്. എന്നാൽ, ഇവിടെയുള്ള ക്ഷേത്രം രാവണന്റെ പത്നിയായ മണ്ഡോദരിയുടേതല്ല, മറിച്ച് ജലദേവതയായ മണ്ഡോദരിയുടേതാണ്. രാവണന്റെ പത്നിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചറിയാൻ, ഇവിടെ ഈ പേര് ‘മണ്ഡോദരി’ എന്ന് ഉച്ചരിക്കുന്നു. ഈ ദേവതയുടെ ഉത്സവം ‘നവോത്സവം’ ആയി ആഘോഷിക്കപ്പെടുന്നു, അന്ന് ഗ്രാമത്തിൽ ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്യാത്ത ഒരു ആചാരവുമുണ്ട്.

ഈ ക്ഷേത്രം ഗ്രാമത്തിന്റെ അധിവാസകാലത്ത് കുറഞ്ഞത് അഞ്ഞൂറ് വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപെങ്കിലും നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ക്ഷേത്ര ഗവേഷകനായ വിനായക് നാരായൺ ഷെൻവി ധുമെ എഴുതിയ ‘ദേവഭൂമി ഗോമന്തകം’ എന്ന പുസ്തകത്തിൽ പരാമർശിച്ചിരിക്കുന്ന ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, പുരാതന കാലത്ത് ആളുകൾ ഈ ഗ്രാമത്തിൽ താമസമാക്കാൻ തുടങ്ങി. എന്നാൽ ഒരു ബുദ്ധിമുട്ടുണ്ടായിരുന്നു; ഗ്രാമപരിധിക്കുള്ളിൽ ജലക്ഷാമം ഉണ്ടായിരുന്നു. അതിനാൽ, ഇവിടുത്തെ കുന്നിൻ മുകളിൽ ഒരു കുളം കുഴിക്കാൻ നാട്ടുകാർ തീരുമാനിച്ചു. എത്ര കുഴിച്ചിട്ടും അവർക്ക് ഒരു നീരുറവ കണ്ടെത്താനായില്ല. തുടർന്ന് ഈ വാസസ്ഥലം ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റെവിടെയെങ്കിലും പോകാൻ നാട്ടുകാർ തീരുമാനിച്ചു. ആ സമയത്ത്, ഒരു യോഗി ഗ്രാമത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. നാട്ടുകാർ തങ്ങളുടെ പ്രശ്നം അദ്ദേഹത്തിന് മുന്നിൽ അവതരിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം അവരോട് പറഞ്ഞു, ഈ കുളത്തിൽ തന്നെ ധാരാളം വെള്ളം ലഭിക്കുമെന്ന്, എന്നാൽ അതിനായി ഒരു ദിവ്യബലി അർപ്പിക്കേണ്ടി വരുമെന്ന്.

ഈ ബലി അർത്ഥമാക്കിയത് ഒരു പുരുഷനെയും ഒരു സ്ത്രീയെയും ഉൾപ്പെടെ രണ്ട് മനുഷ്യരെ ഈ സ്ഥലത്ത് ബലി നൽകണം എന്നായിരുന്നു. ഇതുകേട്ട ഗ്രാമവാസികൾ ആശങ്കാകുലരായി. സ്വന്തം കുടുംബത്തിലെ ഒരാളെ ബലി നൽകാൻ ആരും തയ്യാറായില്ല. ആ ഗ്രാമത്തിൽ ഒരു ദരിദ്രയായ ബ്രാഹ്മണ സ്ത്രീ തന്റെ രണ്ട് ചെറിയ കുട്ടികളോടൊപ്പം താമസിച്ചിരുന്നു. ഒരു ദിവസം, അവൾ ജോലിക്കായി പുറത്തുപോയ തക്കം നോക്കി, ചില ആളുകൾ അവളുടെ മകനെയും മകളെയും പ്രലോഭിപ്പിച്ച് ഖനന സ്ഥലത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോവുകയും അവിടെ വെച്ച് അവരെ ബലി നൽകുകയും ചെയ്തു. ഇതിനുശേഷം, അവിടെ വലിയൊരു ജലശേഖരം രൂപപ്പെട്ടു. ആ സ്ഥലത്താണ് ഗ്രാമം സ്ഥാപിതമായത്. ബ്രാഹ്മണ സ്ത്രീ തിരിച്ചെത്തിയപ്പോൾ, തന്റെ മക്കൾ ബലി നൽകപ്പെട്ട വിവരം അവൾ അറിഞ്ഞു. അവളുടെ ദുഃഖത്തിന് അതിരുകളില്ലായിരുന്നു. കോപാകുലയായ അവൾ ഗ്രാമത്തെ ശപിച്ചു, “അടുത്ത ൨൪ തലമുറകളിലേക്ക് ഈ ഗ്രാമത്തിൽ ആരും താമസിക്കരുത്. ഗ്രാമത്തിലെ അടുപ്പുകളിൽ തീ പുകയരുത്. ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്യരുത്.” ഇതിനുശേഷം, അവൾ തന്റെ വീട് ഉപേക്ഷിച്ച് ഗ്രാമത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങിപ്പോയി. ഈ ശാപത്താൽ ജനങ്ങൾ ഭയചകിതരായി. ആ സ്ത്രീ ശാപം പിൻവലിച്ചില്ലെങ്കിൽ തങ്ങളുടെ വംശനാശം സുനിശ്ചിതമാണെന്ന് അവർ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അതിനാൽ, അവരെല്ലാവരും കൂടി ആ സ്ത്രീയുടെ അടുക്കൽ ചെന്ന് അഭയം പ്രാപിച്ചു. ഗ്രാമത്തിന്റെ നന്മയ്ക്കായി, അവർ തന്റെ ദുഃഖം ഉള്ളിലൊതുക്കി ശാപം പിൻവലിച്ചു. ൨൪ തലമുറകൾക്ക് പകരം, ൨൪ മണിക്കൂർ മാത്രം ഗ്രാമത്തിൽ തീ കത്തിക്കരുതെന്നും ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്യരുതെന്നും അവർ പറഞ്ഞു. ആ ശാപമോക്ഷത്താൽ ഗ്രാമം പുനർജനിച്ചതുപോലെ തോന്നി. ഇതിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി, എല്ലാ വർഷവും ഗ്രാമത്തിൽ ‘നവോത്സവം’ ആചരിക്കുന്നു. ഈ ദിവസം, ഗ്രാമത്തിലെ ഒരു അടുപ്പിലും തീ കത്തിക്കാറില്ല, ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്യാറുമില്ല. ഈ പാരമ്പര്യം ഇന്നും പിന്തുടരുന്നു. ഒരു ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, ഈ കുളത്തിനായി ബലിയർപ്പിക്കപ്പെട്ട പെൺകുട്ടിയുടെ പേര് മണ്ഡോദരി എന്നും ആൺകുട്ടിയുടേത് നർബന്ദോ എന്നുമാണ്. ഗ്രാമീണർ പിന്നീട് ഈ സഹോദരങ്ങൾക്കായി ഇവിടെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു. മണ്ഡോദരിയെ ഇവിടെ ആ കുളത്തിന്റെ മാതാവായി ജലദേവതയുടെ രൂപത്തിൽ ആരാധിക്കുന്നു. ക്ഷേത്ര പ്രതിഷ്ഠാ ദിനമായ നവോത്സവം ഏപ്രിൽ മാസത്തിലെ ആദ്യ വാരത്തിൽ ആഘോഷിക്കുന്നു.

ദേവി മണ്ഡോദരിയുടെ ക്ഷേത്രം തെങ്ങും കവുങ്ങും നിറഞ്ഞ പ്രദേശത്ത് വിശാലമായ ഒരു മുറ്റത്താണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. മുഖമണ്ഡപം, സഭാമണ്ഡപം, ഗർഭഗൃഹം എന്നിവ ചേർന്നതാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഘടന. ചരിഞ്ഞ ഓടുമേഞ്ഞ മേൽക്കൂരയോടുകൂടിയ അർദ്ധ-തുറന്ന സംവിധാനമാണ് മുഖമണ്ഡപത്തിനുള്ളത്. ഇതിൽ ‘കക്ഷാസനങ്ങളും’ (കല്ലുകൊണ്ടുള്ള ഇരിപ്പിടങ്ങൾ) നാല് വലിയ വൃത്താകൃതിയിലുള്ള തടിത്തൂണുകളും ഉണ്ട്. ഇവയിൽ അതിമനോഹരമായ കൊത്തുപണികൾ ചെയ്തിരിക്കുന്നു. തൂണുകളുടെ മുകൾഭാഗത്ത് ‘തരംഗഹസ്തങ്ങൾ’ (ബ്രാക്കറ്റ് രൂപങ്ങൾ) കാണാം. അവയ്ക്ക് മുകളിലുള്ള ബീമുകളിൽ ബാൽക്കണിക്ക് സമാനമായ തടി നിർമ്മിതിയുണ്ട്. ഇവിടെനിന്നാണ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സഭാമണ്ഡപത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്. സഭാമണ്ഡപത്തിന് സങ്കീർണ്ണമായ കൊത്തുപണികളോടുകൂടിയ കമാനരൂപത്തിലുള്ള കവാടമുണ്ട്. സഭാമണ്ഡപത്തിനുള്ളിൽ, ഇടത്, വലത് പുറം ഭിത്തികളിൽ നിന്ന് ഏതാനും അടി അകലത്തിൽ തൂണുകളുടെ ഒരു നിരയുണ്ട്. ഇരുവശത്തുമുള്ള ചരിഞ്ഞ മേൽക്കൂരകളിൽ നിന്ന് ഓട്ടു മണികൾ തൂക്കിയിട്ടിരിക്കുന്നു. ഹാളിൽ ഇടതുവശത്തായി രണ്ട് ‘തരംഗകഥികൾ’ (ആചാരപരമായ തൂണുകൾ) സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. മധ്യഭാഗത്തായി ഒരു ഗ്ലാസ് കെയ്‌സിനുള്ളിൽ ഉയരമുള്ള ഒരു ‘സമയി’ (എണ്ണവിളക്ക്) ഉണ്ട്. ഈ സഭാമണ്ഡപത്തിൽ നിന്ന് ഗർഭഗൃഹത്തിന് ചുറ്റും പ്രദക്ഷിണവഴിയുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശന കവാടത്തിന്റെ ഇരുവശത്തും ക്ഷേത്രരൂപത്തിലുള്ള രണ്ട് മാടങ്ങളുണ്ട്. ഈ മാടങ്ങളിൽ വൈഷ്ണവ ദ്വാരപാലകരുടെ വിഗ്രഹങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടം തടികൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്, അതിന്റെ കമാനം കൊത്തുപണികളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. കട്ടിളയുടെ മധ്യഭാഗത്ത് ഒരു ‘കീർത്തിമുഖം’ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. ഉള്ളിലെ ഉയരമുള്ള ശ്രീകോവിലിൽ മുഖംമൂടി രൂപത്തിലുള്ള ദേവിയുടെ വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ദേവിക്ക് പിന്നിലായി അതിമനോഹരമായി കൊത്തിയെടുത്ത വെള്ളി ‘പ്രഭാവലി’ (തിരുമുടി) ഉണ്ട്. ശ്രീകോവിലും വെള്ളിത്തകിടുകൾ കൊണ്ട് പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. നാല് വശങ്ങളിലേക്കും മുകളിലേക്ക് കൂർത്തുവരുന്ന ഒരു ഗോപുരം ക്ഷേത്രത്തിനുണ്ട്. ഇതിന്റെ മുകളിൽ വലിയൊരു ‘ആമലകവും’ ‘കലശവും’ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പരിസരത്തായി ലക്ഷ്മി റാവൽനാഥ്, അതുപോലെ തന്നെ മുൽമായ സതേരി, ഗ്രാമപുരുഷ് എന്നിവരുടെ ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. ഇവിടുത്തെ സതേരി ക്ഷേത്രത്തിലെ ദേവീവിഗ്രഹത്തിന് പിന്നിലായി വലിയൊരു പുറ്റ് കാണാം. മണ്ഡോദരി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഇടതുവശത്തായി ഒരു വലിയ ഹാളുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലായി അല്പം അകലെയായി ഒരു വേദിയും നിർമ്മിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇവിടെ നിന്ന് അല്പം മാറി, ക്ഷേത്രമുറ്റത്ത്, വലിയൊരു പീഠത്തിന് മുകളിൽ സമായിയുടെ ആകൃതിയിലുള്ള ഗംഭീരമായ ഒരു വെങ്കല ദീപസ്തംഭം സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ ദീപസ്തംഭത്തിന്റെ ചുവട്ടിൽ ഒരു ആമയുടെ രൂപവുമുണ്ട്. ഏപ്രിൽ മാസത്തിലെ ആദ്യ വാരത്തിൽ ആഘോഷിക്കുന്ന നവോത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച്, ഗ്രാമവാസികൾ തങ്ങളുടെ പാടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ആദ്യത്തെ നെല്ല് ദേവിക്ക് ‘മഹാനൈവേദ്യം’ ആയി സമർപ്പിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം മാത്രമേ അവർ പുതിയ നെല്ല് ഭക്ഷണത്തിനായി ഉപയോഗിക്കാറുള്ളൂ. പുരാതന കാലം മുതൽക്കേ ഈ ആചാരം ഇവിടെ പിന്തുടർന്നു വരുന്നു. ഇതുകൂടാതെ, അശ്വിൻ ശുക്ല പ്രതിപദ മുതൽ ദശമി വരെ, സ്ഥാപനപരമായ പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച് ശരദീയ നവരാത്രി ഉത്സവം ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ വളരെ വിപുലമായി ആഘോഷിക്കുന്നു. എല്ലാ വെള്ളിയാഴ്ചയും ഇവിടെ ദേവിക്ക് പ്രത്യേക പൂജകൾ നടത്താറുണ്ട്.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ:

• പോണ്ട നഗരത്തിൽ നിന്ന് ൧൫ കി.മീ, പനാജിയിൽ നിന്ന് ൨൨ കി.മീ അകലെ
• പോണ്ട നഗരത്തിൽ നിന്ന് കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി (GSRTC) ബസ് സർവീസ് ലഭ്യമാണ്
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെ പാർക്കിംഗ് ഏരിയ വരെ എത്തിച്ചേരാം
• പ്രദേശത്ത് താമസ സൗകര്യവും പ്രഭാതഭക്ഷണ സൗകര്യങ്ങളും ലഭ്യമാണ്
• ബന്ധപ്പെടുക: വികാസ് ഗാവ്കർ, പ്രസിഡന്റ്, മൊബൈൽ: ൭൫൦൭൪൯൫൬൫൦,
• പൂജാരി, മൊബൈൽ: ൯൭൬൭൪൧൦൭൯൫