മल्हारी മ്ഹാളസാകാന്ത് സംസ്ഥാൻ

സോനാട്ടി, താ. മെഹകർ, ജി. ബുൽഡാണ

മഹാരാഷ്ട്രയുടെ കുലദൈവമായ ഖണ്ഡോബയുടെ മെഹകർ താലൂക്കിലെ സോനാട്ടിയിലുള്ള ക്ഷേത്രം പ്രസിദ്ധമാണ്. മണി, മല്ല എന്നീ അസുരന്മാരെ വധിച്ച ശേഷം ജെജുരിയിലേക്ക് പോകുന്ന വഴിയിൽ ഖണ്ഡോബ ഇവിടെയുള്ള വിശാലമായ മൈതാനത്ത് കുറച്ചുനേരം വിശ്രമിച്ചിരുന്നു എന്നാണ് ഐതിഹ്യം. ‘മल्ഹാരി മ്ഹാളസാകാന്ത് സംസ്ഥാൻ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്ന ഖണ്ഡോബ പുരാതന കാലം മുതൽക്കേ ചുറ്റുമുള്ള പ്രദേശങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നുണ്ടെന്നാണ് ഭക്തരുടെ വിശ്വാസം. പൗഷ ശുദ്ധ ദശമി മുതൽ പൗഷ പൗർണ്ണമി വരെ നടക്കുന്ന ഉത്സവത്തിനിടയിൽ അനേകം ഭക്തർ ‘യേൽകോട്ട് യേൽകോട്ട് ജയ് മൽഹാർ’ എന്ന ജയഘോഷത്തോടെ ഭണ്ഡാരവും (മഞ്ഞൾപ്പൊടി) ഉണങ്ങിയ തേങ്ങയും വിതറി ഖണ്ഡോബയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്നു.

ശിവശങ്കരന്റെ അവതാരമായ ഖണ്ഡോബ മഹാരാഷ്ട്ര, ആന്ധ്രാപ്രദേശ്, കർണാടക എന്നീ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ പല കുടുംബങ്ങളുടെയും കുലദൈവമാണ്. മല്ലാരി (മൽഹാരി) മാർത്താണ്ഡൻ, മാർത്താണ്ഡഭൈരവൻ, മ്ഹാളസാകാന്ത്, മൈലാർ തുടങ്ങിയ പേരുകളിലും ഖണ്ഡോബ അറിയപ്പെടുന്നു. മറാഠകൾ, ബ്രാഹ്മണർ മുതൽ ധനഗർ, രാമോശി വിഭാഗങ്ങൾ വരെ ഖണ്ഡോബയുടെ ഉപാസകരായിട്ടുണ്ട്. മണി, മല്ല എന്നീ അസുരന്മാരെ സംഹരിക്കുന്നതിനായി ശിവശങ്കരൻ മാർഗ്ഗശീർഷ ശുദ്ധ ഷഷ്ഠി അഥവാ ചമ്പാഷഷ്ഠി നാളിൽ മാർത്താണ്ഡഭൈരവന്റെ അവതാരം കൈക്കൊണ്ടു. ഈ അസുരന്മാരെ വധിച്ച ശേഷം ജെജുരിയിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ ഖണ്ഡോബ സോനാട്ടിയിലെ മൈതാനത്ത് വിശ്രമിച്ചിരുന്നു എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഇതൊരു ജാഗൃത സ്ഥാനമാണെന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിക്കുന്നു.

മെഹകർ, ലോണാർ, റിസോഡ് എന്നീ താലൂക്കുകളുടെ അതിർത്തിക്ക് സമീപം, അതായത് മറാഠ്‌വാഡയുടെയും വിദർഭയുടെയും അതിർത്തിയിലാണ് സോനാട്ടി ഗ്രാമം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. മൽഹാരി മ്ഹാളസാകാന്ത് ഈ ഗ്രാമത്തിന്റെയും അതിർത്തിയുടെയും രക്ഷകനാണ് (ക്ഷേത്രപാലൻ) എന്ന് ഇവിടുത്തെ ഗ്രാമവാസികൾ വിശ്വസിക്കുന്നു. രാത്രികാലങ്ങളിൽ ഗ്രാമത്തിന്റെ അതിർത്തിയിൽ കുതിരയുടെ കുളമ്പടി ശബ്ദം കേൾക്കാറുണ്ടെന്ന് ഗ്രാമവാസികൾ പറയുന്നു. ദൈവം നേരിട്ട് കുതിരപ്പുറത്ത് വന്ന് ഗ്രാമത്തിൽ പട്രോളിംഗ് നടത്തുന്നു എന്ന വിശ്വാസത്താൽ രാത്രിയിൽ മോഷണമോ കൊള്ളയോ നടക്കുമെന്ന ഭയം ഗ്രാമവാസികൾക്കില്ല; കാരണം സാക്ഷാൽ മൽഹാരി തന്നെ രക്ഷകനാണ്. കൂടാതെ, മൽഹാരി മ്ഹാളസാകാന്ത് നീതിയുടെ ദൈവമാണ്. ആരെങ്കിലും ക്ഷേത്രഗർഭഗൃഹത്തിൽ വെച്ചോ ഭണ്ഡാരം കയ്യിലെടുത്തോ കള്ളം പറഞ്ഞാൽ, അവർക്ക് കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ദൈവകോപം നേരിടേണ്ടി വരും. ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ ഭണ്ഡാരത്തിനും ബെൽഭണ്ഡാരത്തിനും ഔഷധശക്തിയുണ്ടെന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിക്കുന്നു. ചർമ്മരോഗങ്ങൾ മാറുന്നതിനും വളർത്തുമൃഗങ്ങളുടെ അസുഖങ്ങൾ ഭേദമാകുന്നതിനും അനേകം ഭക്തർ ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തി ദൈവത്തോട് പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ദൈവത്തിന് മുന്നിലുള്ള ഭണ്ഡാരം നെറ്റിയിൽ തൊട്ടാലോ ശരീരത്തിൽ വിതറിയാലോ രോഗങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുമെന്നത് ജനങ്ങളുടെ ഉറച്ച വിശ്വാസമാണ്.

സോനാട്ടിയിലെ ഈ ക്ഷേത്രം എപ്പോഴാണ് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത് എന്നതിനെക്കുറിച്ച് കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ ലഭ്യമല്ല. എന്നാൽ ഇത് വളരെ പുരാതനമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കാലക്രമേണ ഈ ക്ഷേത്രം പലതവണ ജിർണ്ണോദ്ധാരണം (പുനരുദ്ധാരണം) ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. കുറച്ചു വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് നടന്ന പുനരുദ്ധാരണത്തിന് ശേഷമാണ് ക്ഷേത്രത്തിന് ഇപ്പോഴത്തെ രൂപം ലഭിച്ചത്. ഇവിടെ ദർശനത്തിന് വരുന്ന ഭക്തരുടെ എണ്ണവും ഈ ദൈവത്തിലുള്ള ജനങ്ങളുടെ വിശ്വാസവും കണക്കിലെടുത്ത് സംസ്ഥാന സർക്കാർ ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് ‘ബി’ ഗ്രേഡ് തീർത്ഥാടന കേന്ദ്ര പദവി നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ‘സെൻട്രൽ പ്രൊവിൻസസ് ആൻഡ് ബരാർ ഡിസ്ട്രിക്റ്റ് ഗസറ്റിയർ – അകോല ഡിസ്ട്രിക്റ്റ്, വോളിയം എ’ (൧൯൧൦) എന്ന പുസ്തകത്തിലും ഈ ക്ഷേത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ കാണാം.

സോനാട്ടി ഗ്രാമത്തിന് സമീപമുള്ള ഒരു മൈതാനത്താണ് ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിൽ കല്ലുകൾ പാകിയ മുറ്റമുണ്ട്. ഈ മുറ്റത്ത് ഭക്തർക്ക് ഇരിക്കാൻ ബെഞ്ചുകളുടെ സൗകര്യമുണ്ട്. മുറ്റത്ത് ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലായി ഭൂമിയിൽ ശിവശങ്കരന്റെ വാഹനമായ നന്ദിയുടെയും ഖണ്ഡോബയുടെ വാഹനമായ കുതിരയുടെയും പ്രതിമകളുണ്ട്. അതിനു മുന്നിൽ പിച്ചളയിൽ നിർമ്മിച്ച ആമയുടെ പ്രതിമയുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും മുകളിലേക്ക് കൂർത്തുവരുന്ന ദീപസ്തംഭങ്ങളുണ്ട്. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മൂലനിർമ്മാണം കല്ലുകൊണ്ടായിരുന്നു. പുനരുദ്ധാരണ വേളയിൽ ക്ഷേത്രത്തിന് ഉള്ളിൽ നിന്ന് ആധുനികമായ ഒരു രൂപം ലഭിച്ചു. സഭാമണ്ഡപം, അന്തരാളം, ഗർഭഗൃഹം എന്നിങ്ങനെയാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഘടന. കമാന ആകൃതിയിലുള്ള പ്രവേശന കവാടത്തിലൂടെ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അടഞ്ഞ സഭാമണ്ഡപത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാം. ഈ സഭാമണ്ഡപത്തിലെ എല്ലാ ശിലാസ്തംഭങ്ങളും അർദ്ധവൃത്താകൃതിയിൽ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടുത്തെ ഭിത്തികളിൽ ചില ദേവകോഷ്ഠങ്ങൾ (ചെറിയ അറകൾ) കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിലൊരു വലിയ കോഷ്ഠത്തിൽ ഗണപതിയുടെ പ്രതിമയുണ്ട്. അന്തരാളത്തിലെ ഒരു കോഷ്ഠത്തിൽ ശിവലിംഗമുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിൽ ഒരു വജ്രപീഠത്തിന് മുകളിലുള്ള മഖ്‌റയിൽ (സിംഹാസനം) ഖണ്ഡോബയുടെയും മ്ഹാളസയുടെയും ചിത്രങ്ങളും പ്രതിമകളുമുണ്ട്. പീഠത്തിന്റെ താഴത്തെ ഭാഗത്ത് മണി, മല്ല എന്നീ അസുരന്മാരുടെ പ്രതിമകളുണ്ട്. അതിന് മുന്നിലുള്ള കുഴിഞ്ഞ ഭാഗത്താണ് ഭണ്ഡാരം സൂക്ഷിക്കുന്നത്. ഗർഭഗൃഹത്തിന് മുകളിൽ മുകളിലേക്ക് കൂർത്തുവരുന്ന ഉയരമുള്ള ഗോപുരമുണ്ട്. അതിൽ അനേകം ദേവകോഷ്ഠങ്ങളുണ്ട്. അതിന്റെ മുകളിൽ ദ്വിസ്തര ആമലകവും കലശവുമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം ഡോമ്യ ശേഷ് എന്ന് പേരുള്ള നാഗക്ഷേത്രമുണ്ട്. അതിന് മുന്നിലുള്ള തറയിൽ ഹനുമാൻ, ഗണേഷ്, ശനി എന്നിവരുടെ പ്രതിമകളുണ്ട്.

പ്രാർത്ഥനകൾ നിറവേറ്റുന്ന ദൈവം എന്നാണ് ഇവിടുത്തെ ഖണ്ഡോബ അറിയപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ താലൂക്കിലെ അനേകം ഭക്തർ ഇവിടെ ദർശനത്തിനായി വരുന്നു. ഞായറാഴ്ച ഖണ്ഡോബയുടെ ദിവസമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഈ ദിവസം ഭക്തരുടെ എണ്ണം കൂടുതലായിരിക്കും. പൗഷ ശുദ്ധ ദശമി മുതൽ പൗഷ പൗർണ്ണമി വരെ ഇവിടെ വലിയ ഉത്സവമുണ്ട്. ഈ ഉത്സവത്തിൽ എല്ലായിടത്തും ഭണ്ഡാരം വിതറുന്നു. അനേകം ഭക്തർ ഇവിടെ നേർച്ചയായി കാവടികൾ കൊണ്ടുവരികയും ഖണ്ഡോബയ്ക്ക് റോഡ്ഗെ-പാൻഗ്യാ (പ്രത്യേക വിഭവങ്ങൾ) നിവേദ്യമായി അർപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉത്സവത്തിന് വരുന്ന ഭക്തർക്ക് വഴുതനങ്ങ കറിയും പൂരിയും അടങ്ങിയ മഹാപ്രസാദം നൽകുന്നു.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ:

• മെഹകറിൽ നിന്ന് ൧൮ കി.മീ അകലെ
• ബുൽഡാണയിൽ നിന്ന് ൮൦ കി.മീ അകലെ
• മെഹകറിൽ നിന്ന് എസ്.ടി ബസ് സൗകര്യം
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പാർക്കിംഗ് ഏരിയ വരെ വരാം
• പരിസരത്ത് താമസത്തിനും ഭക്ഷണത്തിനും സൗകര്യമുണ്ട്