अलिबाग तालुक्यात वसलेले चौल हे गाव पश्चिम किनारपट्टीवरील एक अत्यंत प्राचीन आणि ऐतिहासिक महत्त्व लाभलेले स्थान आहे. प्राचीन काळी हे गाव मंदिरांची नगरी म्हणून ओळखले जात असे. आजही येथे मोठ्या प्रमाणावर ऐतिहासिक वास्तू पाहायला मिळतात. चौलच्या बेलाई पाखाडीकडून जाणाऱ्या मार्गावर सुमारे दोन किलोमीटर अंतरावर डोलसमुद्र नावाचा एक विस्तीर्ण तलाव आहे. या तलावाच्या परिसरात प्रसिद्ध असलेले महाकाली मातेचे मंदिर स्थित आहे. हे मंदिर सुमारे ३०० वर्षांपूर्वीचे असल्याचे सांगितले जाते. चौलच्या समृद्ध व्यापार-उदिमाच्या काळात येथे अनेक जाती-धर्मांच्या लोकांचे वास्तव्य होते, त्यापैकीच एक असलेल्या त्वष्टा कासार समाजाने या मंदिराची उभारणी केली आहे. हे स्थान अलिबाग तालुक्यातील एक प्रमुख आणि जागृत देवस्थान म्हणून ओळखले जाते.
चौलच्या नावातील ऐतिहासिक बदलांचा अभ्यास केला असता, हे गाव विविध राजवटींच्या काळात वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जात होते. इसवी सन १३० च्या सातवाहन काळातील कान्हेरी शिलालेखात याचा उल्लेख चेमुल्य असा आढळतो. इसवी सन १५० मध्ये ग्रीक भूगोलकार टॉलमीने याला सिमुल्ला असे संबोधले होते. इसवी सन १०९४ च्या शिलाहार राजांच्या ताम्रपटात चेमुल्य आणि १२९८ च्या यादवकालीन शिलालेखात चौल असे नाव नोंदवलेले आहे. पोर्तुगीजांच्या काळात याला चौल किंवा सेऊल म्हटले जाई, तर १८ व्या शतकात मराठा आरमाराच्या काळात हे गाव अष्टागर परिसराचा एक महत्त्वाचा भाग होते.
ऐतिहासिक पुराव्यांमध्ये येथील महाकाली मंदिराचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात आले आहे. १८८३ च्या ‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’मध्ये चौल-बेलाई येथील महाकाली मंदिराचा उल्लेख या भागातील एक महत्त्वाचे भौगोलिक आणि धार्मिक स्थान म्हणून करण्यात आला आहे. तसेच १८७६ मध्ये डॉ. जोसेफ गर्सन द कुन्हा यांनी लिहिलेल्या ‘नोट्स ऑन द हिस्ट्री अँड अँटिक्विटीज ऑफ चौल अँड वसई’ या पुस्तकात या मंदिराचा उल्लेख आढळतो. द कुन्हा यांनी चौलचे प्राचीन नाव ‘चंपावती’ असे दिले असून बेलाई येथील हे मंदिर चौलच्या प्राचीन सीमांचे रक्षण करणारे शक्तीपीठ असल्याचे म्हटले आहे. मराठा साम्राज्याच्या काळात सरखेल कान्होजी आंग्रे यांनी या मंदिराच्या देखभालीसाठी जमिनी दान दिल्या होत्या, असे ऐतिहासिक संदर्भ मिळतात. आंग्रे यांच्या आरमारातील सैनिकांची या देवीवर अढळ श्रद्धा होती.
महाकाली देवीच्या जुन्या मंदिराच्या सभामंडपातील लाकडी खांबांवर इसवी सन १७०२ असे कोरलेले आढळते. यावरून त्या काळात मंदिराचा मोठा जीर्णोद्धार झाला असावा आणि मूळ मंदिर त्याहीपेक्षा प्राचीन असावे, असा निष्कर्ष काढला जातो. १६१२ मध्ये मुघलांनी आणि १६८१ मध्ये जंजिऱ्याच्या सिद्धीने अप्पर चौलवर केलेल्या आक्रमणांची झळ या मंदिराला बसल्यामुळे त्यानंतरच्या काळात, म्हणजे १७०२ मध्ये, या मंदिराचे पुनरुज्जीवन करण्यात आले असावे. पुढे विसाव्या शतकात १९८६ मध्ये त्वष्टा कासार समाजाने या प्राचीन वास्तूच्या जीर्णोद्धाराचे कार्य हाती घेतले. या प्रक्रियेदरम्यान १९८९ च्या जुलै महिन्यात या मंदिरावर वीज कोसळली आणि त्यामुळे गर्भगृहास तडा गेला. या नैसर्गिक आपत्तीत देवीच्या मूर्तीला मात्र कोणतीही इजा झाली नाही. या घटनेनंतर समाज बांधवांनी नवीन गर्भगृह बांधण्याचा निर्णय घेतला आणि १४ मे २००० रोजी नवीन मंदिराचे लोकार्पण करण्यात आले.
महाकाली मातेचे हे मंदिर अत्यंत निसर्गसमृद्ध परिसरात वसलेले आहे. मंदिराच्या आजूबाजूला नारळ आणि सुपारीच्या बागा आहेत. या बागांमधून मंदिराकडे येणाऱ्या रस्त्यावर पेव्वरब्लॉकची फरसबंदी आहे. मंदिरासमोरच एक मोठ्या चौथऱ्यावर दीपस्तंभ आहे. प्रांगणातून पाच पायऱ्या चढून उंच जोत्यावर असलेल्या मंदिराच्या मुखमंडपात प्रवेश होतो. मुखमंडप, सभामंडप व गर्भगृह अशी या मंदिराची संरचना आहे. येथील मुखमंडप अर्धखुल्या स्वरूपाचा आहे. येथून मंदिराच्या दुमजली सभामंडपात प्रवेश होतो. प्रशस्त सभामंडपाच्या वरच्या मजल्यावर सज्जा आहे. पुढे प्रदक्षिणा मार्ग सोडून गर्भगृहाची रचना आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दर्शनी भिंतीजवळ डावीकडे एका चौथऱ्यावर पितळी शिवपिंड आहे. उजवीकडील भिंतीवर हत्तीवर विराजित असलेल्या विश्वकर्मा यांची प्रतिमा आहे. पौराणिक परंपरेनुसार विश्वकर्मा हे देवांचे मुख्य वास्तुविशारद आणि शिल्पकार मानले जातात. ऋग्वेद आणि विविध पुराणांनुसार विश्वकर्मा यांनी देवांच्या राजवाड्यांची आणि नगरांची निर्मिती केली. यामध्ये इंद्राची अमरावती, श्रीकृष्णाची द्वारका, रावणाची लंका आणि पांडवांचे इंद्रप्रस्थ यांसारख्या प्रसिद्ध ठिकाणांचा समावेश होतो. यासोबतच त्यांनी देवांची विविध शस्त्रे आणि रथांची रचना केल्याचेही मानले जाते.
गर्भगृहात वज्रपीठावर महाकाली देवीची मूर्ती आहे. देवीची ही मूर्ती काळ्या रंगाची असून तिला चार हात आहेत. देवीने आपल्या वरच्या उजव्या हातात खड्ग आणि डाव्या हातात त्रिशूळ धारण केले आहे, तर खालच्या हातांमध्ये अमृतपात्र व रक्तपात्र आहे. विविध वस्त्रे व अलंकार ल्यालेल्या या देवीच्या अंगावर दागिने आणि डोक्यावर मुकुट आहे. देवीच्या उजवीकडे तिचे वाहन असलेल्या व्याघ्राचे शिल्प आहे तर डावीकडे शक्तीची मूर्ती आहे. देवीच्या पायाशी राक्षसांची मुंडकी कोरलेली आहेत. देवीच्या मुख्य मूर्तीच्या डावीकडे गणपतीची शेंदूरचर्चित मूर्ती आहे. या मंदिराच्या दर्शनमंडप व गर्भगृहावर शिखरे आहेत.
दरवर्षी चैत्री गुढीपाडवा, श्रावण प्रतिपदा आणि वैशाख शुद्ध एकादशीला देवीची ‘वाडी’ भरवण्याचा उत्सव होतो. या उत्सवाच्या दिवशी देवीच्या मुखवट्याची पालखी मिरवणूक निघते. ही पालखी मोठ्या उत्साहात मंदिराकडे प्रस्थान करते. उत्सवाच्या काळात मंदिरावर आकर्षक रोषणाई केली जाते आणि देवीला विविध प्रकारच्या फुलांनी सजवले जाते. या सोहळ्यासाठी ठाणे, मुंबई, पुणे आणि राज्याच्या विविध भागांतून त्वष्टा कासार समाजाचे बांधव एकत्र येतात. याप्रसंगी समाजातील कर्तृत्ववान व्यक्तींचा सत्कार केला जातो आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.
नवरात्रोत्सव हा या मंदिरातील सर्वात मोठा उत्सव असतो. नऊ दिवस चालणाऱ्या या काळात ललिता पंचमी आणि महाअष्टमीला विशेष महत्त्व असून यावेळी होम-हवन आणि धार्मिक विधी पार पडतात. दसऱ्याच्या दिवशी सीमोल्लंघन करण्यासाठी गावातील शेकडो लोक येथे जमतात. माघ पौर्णिमेलाही येथे मोठी जत्रा भरते. यावेळी भाविक श्रद्धेने देवीची ओटी भरतात आणि आपल्या नवसाची पूर्ती करतात. विशेषतः अपत्यप्राप्तीसाठी आणि नवीन घराचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी अनेक भाविक येथे देवीला साकडे घालतात. दररोज सकाळी सहा ते रात्री ८ पर्यंत भाविक येथे देवीच्या दर्शनासाठी येऊ शकतात.
