करकरणी देवी

झोतिरपाडा-नागोठणे, ता. पेण, जि. रायगड

रायगड जिल्ह्यातील पेण व रोहा तालुक्यांच्या वेशीवर, नागोठणे परिसरातील झोतीरपाडा येथे करकरणी देवीचे अत्यंत प्राचीन मंदिर आहे. देवीचे हे स्वयंभू स्थान असून ही देवी या परिसराची ग्रामदेवता मानली जाते. स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये प्रचलित असलेल्या आख्यायिकेनुसार, करकरणी देवी ही नागोठणे विभागाची मुख्य रक्षक असून ती अत्यंत जागृत देवता आहे. अनेक वर्षांपूर्वी देवीने भक्ताला दृष्टांत देऊन आपल्या अस्तित्वाची जाणीव करून दिली आणि तेव्हापासून या ठिकाणी तिची पूजा-अर्चा सुरू झाली, अशी मान्यता आहे.

मंदिराची आख्यायिका अशी की प्राचीन काळी हा परिसर घनदाट अरण्याने व्यापलेला होता. या अरण्यात वास्तव्य करणाऱ्या एका भक्ताला देवीने दृष्टांत दिला आणि एका विशिष्ट शिलाखंडावर आपले वास्तव्य असल्याचे सांगितले. ग्रामस्थांनी शोध घेतला असता, त्यांना तेथे देवीची स्वयंभू शिळा सापडली. तेव्हापासून या ठिकाणी मंदिर उभारण्यात आले. ‘करकरणी’ या नावाचा अर्थ ‘करायचे ते तत्काळ पूर्ण करणारी’ असा सांगितला जातो. ऐतिहासिक माहितीनुसार, या देवीचा संबंध जुन्या काळातील संरक्षणात्मक तटबंदीशी किंवा विशिष्ट कुळांच्या इतिहासाशी जोडलेला आहे. नैसर्गिक आपत्तीच्या वेळी देवीने गावाचे रक्षण केले, अशी स्थानिकांची धारणा आहे.

या देवीच्या नावाचा उगम एका पौराणिक कथेमध्ये सापडतो. त्यानुसार या भागात कर्कस नावाच्या एका दैत्याने हाहाकार माजवला होता. हा दैत्य आपल्या शक्तीच्या जोरावर स्थानिक जनता आणि ऋषीमुनींना त्रास देत असे. त्याच्या अत्याचारातून मुक्तता मिळवण्यासाठी आदिशक्तीने अवतार धारण केला. देवी आणि कर्कस दैत्य यांच्यात मोठे युद्ध झाले आणि शेवटी देवीने या दैत्याचा संहार केला. कर्कस नावाच्या दैत्याला मारल्यामुळे या देवीला ‘करकरणी’ असे नाव प्राप्त झाले, अशी मान्यता आहे.

नागोठणे शहरापासून सहा किमी अंतरावर समुद्रसपाटीपासून १०० मीटर उंचीवर करकरणी देवीचे हे मंदिर स्थित आहे. नागोठणे-अलिबाग मार्गावर रिलायन्स पेट्रोकेमिकल कंपनी टाऊनशिपच्या मुख्य प्रवेशद्वारासमोरून डोंगरवाटेने मंदिराकडे येण्यासाठी मार्ग आहे. मुख्य मार्गावरून आत आल्यावर एक कमान लागते. येथून सुमारे १०० पायऱ्या चढून मंदिरापर्यंत येता येते. गर्द झाडीतून जाणाऱ्या या पायरी मार्गावर भाविकांच्या वनभोजनासाठी आणि प्रसादासाठी एक शेड बांधण्यात आली आहे. मूळ मंदिर कातळात तयार झालेल्या नैसर्गिक गुहेमध्ये होते. या परिसरात खडकांत कोरलेल्या जुन्या पायऱ्या दिसतात. देवीचे स्थान जेथे आहे तिथे कातळकडा आणि अनेक लहान-मोठ्या गुहा आहेत. पूर्वीच्या पारंपरिक कोकणी पद्धतीच्या मंदिराचा ग्रामस्थ आणि लोकवर्गणीतून जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे. सध्या गुहेच्या अलीकडे एक सभामंडप बांधण्यात आला आहे. गर्भगृहाच्या समोर कातळातील गुहेत देवीची मूर्ती स्थानापन्न आहे. येथील सभामंडपातून मुंबई-गोवा महामार्ग, महलमीरा डोंगररांग, अंबा नदी आणि रिलायन्स पेट्रोकेमिकल टाऊनशिपचा परिसर स्पष्ट दिसतो.

दरवर्षी चैत्र शुद्ध द्वितीयेला येथे मोठी जत्रा असते. या दिवशी विविध वस्त्रे व सुवर्ण अलंकारांनी देवीला सजवले जाते. पहाटे अभिषेक व महापूजेनंतर दुपारी महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. या यात्रेतील मुख्य आकर्षण देवीची पालखी असते. संध्याकाळी झोतीरपाडा गावातून वाद्यांच्या गजरात पालखी काढली जाते. यावेळी तरुणांकडून लेझीम व भजनांचे कार्यक्रम होतात. शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या काळात मंदिरात नऊ दिवस भक्तिमय वातावरण असते. अश्विन शुद्ध प्रतिपदेला घटस्थापना करून उत्सवाला सुरुवात होते. नऊ दिवस अखंड नंदादीप प्रज्वलित ठेवला जातो. दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी देवीची आरती आणि भजन होते. अष्टमीच्या दिवशी विशेष होमहवन आणि पूर्णाहुतीचा कार्यक्रम पार पडतो. विजयादशमी म्हणजेच दसऱ्याला देवीची विशेष पूजा करून सीमोल्लंघन केले जाते. या काळात मंदिरावर विद्युत रोषणाई केली जाते. मुख्य उत्सवांशिवाय कोजागिरी पौर्णिमेलाही येथे विशेष धार्मिक कार्यक्रम होतात. मार्गशीर्ष महिन्यातील प्रत्येक गुरुवारी आणि मंगळवारी भाविकांची विशेष उपस्थिती असते. ही देवी ‘नवसाला पावणारी’ म्हणून ओळखली जात असल्याने संपूर्ण जिल्ह्यातून भाविक येथे नवस फेडण्यासाठी येतात. पहाटेपासून रात्री उशिरापर्यंत भाविकांना येथे देवीचे दर्शन घेता येते.

उपयुक्त माहिती

  • नागोठणेपासून ६ किमी अंतरावर
  • पेण येथून ३५ किमी अंतरावर
  • अलिबाग, नागोठणे येथून एसटी व खासगी वाहनांची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिराच्या पायरीमार्गापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा नाही
Back To Home

मंदिरे