महाकालेश्वर मंदिर

बोरसद, तालुका बोरसद, जिल्हा आणंद

आणंद जिल्ह्यातील बोरसद येथे स्थित महाकालेश्वर मंदिर हे ‘मोता महादेव’ किंवा मोठे महादेव म्हणून सर्वपरिचित आहे. या मंदिराचे एक अत्यंत वैशिष्ट्य म्हणजे येथील पूजेत वापरली जाणारी पवित्र भस्म थेट मध्य प्रदेशातील उज्जैन येथील पूजनीय महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंगावरून आणली जाते. या मंदिराचे दर्शन घेतल्याने थेट उज्जैन येथील ज्योतिर्लिंगाच्या दर्शनाइतकेच पुण्य प्राप्त होते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. पवित्र श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी, पहाटेची ‘भस्म आरती’ हा एक भव्य आध्यात्मिक सोहळा असतो. या पवित्र विधीमध्ये उपस्थित राहण्यासाठी राज्याच्या काकोपऱ्यातून भाविक आदल्या रात्रीपासूनच मंदिरात जमू लागतात.

बोरसद शहराच्या दक्षिण भागात स्थित या मंदिराचा जवळजवळ तीन शतकांचा स्पष्ट लिखित इतिहास उपलब्ध आहे. याहूनही प्राचीन काळाचे संदर्भ मौखिक परंपरांमध्ये जतन केलेले आढळतात. गायकवाड काळात, जेव्हा महाराजा खंडेराव गायकवाड या प्रदेशावर राज्य करत होते, तेव्हा त्यांनी या शिवलिंगाच्या आध्यात्मिक प्रभावाविषयी ऐकले आणि भगवान शिवाला समर्पित एका भव्य मंदिराची निर्मिती करण्याचा संकल्प केला. त्यांनी मूळ स्वयंभू शिवलिंग हलवून ते इतरत्र प्रतिष्ठापना करण्याचा प्रयत्न केला. मात्र, ते शिवलिंग पृथ्वीमध्ये खोलवर रुजले असल्यामुळे ते हलवणे अशक्य सिद्ध झाले. हे लक्षात आल्यावर महाराजांनी आपली जिद्द सोडली आणि त्याऐवजी मूळ शिवलिंगाच्या शेजारी दुसरे शिवलिंग बसवून तिथे एक मंदिर बांधले. हे मंदिर नंतर ‘भवनाथ महादेव मंदिर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.

‘स्कंद पुराण’ मधील ‘कुमारिका खंड’ मध्ये या प्रदेशातील महिसागर संगमाशी संबंधित पवित्र तीर्थांचे तपशीलवार वर्णन आढळते. त्यात नमूद केले आहे की, काशीच्या कालभिती महाराजांनी एकेकाळी येथील एका विहिरीच्या जवळ कठीण तपश्चर्या केली होती. त्यांच्या तपेल प्रसन्ना होऊन भगवान महादेवांनी त्यांना दिव्य दर्शन दिले आणि त्यांच्या भक्तीचे वरदान म्हणून महाकालेश्वरचे शिवलिंग या ठिकाणी प्रकट झाले. आणखी एका प्राचीन स्थानिक आख्यायिकेनुसार, हजारो वर्षांपूर्वी मही नदी बोरसद शहराच्या जवळ वाहत असे आणि आसपासच्या प्रदेशात दाट जंगले होती. गोपाळ आपल्या गायींना चरण्यासाठी तिथे घेऊन जात असत. त्या कळपातील एक विशेष गाय दररोज एका टेकडीवरील विशिष्ट ठिकाणी उभी राहून आपोआप जमिनीवर दुधाची धारा सोडत असे. जेव्हा गोपाळाने ही अपूर्व घटना पाहिली, तेव्हा त्याने गावकऱ्यांना याची माहिती दिली. सर्व गावकऱ्यांच्या संमतीने ती जागा खणण्यात आली आणि जमिनीखाली एक मोठे शिवलिंग आढळून आले. या स्वयंभू प्रागट्यामुळे हे मंदिर ‘मोता महादेव’बारा ज्योतिर्लिंगांमध्ये, महाकालेश्वरच्या शिवपिंडीचे स्थान अत्यंत आदराचे मानले जाते. मध्य प्रदेशातील उज्जैन येथे स्थित ही स्वयंभू शिवपिंड पृथ्वीतून नैसर्गिकरीत्या प्रकट झाली आहे असे मानले जाते. सर्व ज्योतिर्लिंगांपैकी केवळ महाकालेश्वर दक्षिण मुखी आहे आणि तांत्रिक दृष्टिकोनातून या दिशेला विशेष महत्त्व आहे. भगवान शिवाला कालाचा स्वामी मानले जात असल्याने त्यांची महाकाळ म्हणून पूजा केली जाते. महाकालेश्वर शिवपिंडाशी संबंधित सर्वात महत्त्वाची परंपरा म्हणजे ‘भस्म आरती’ हा दररोजचा प्रातःकाळचा विधी होय. या विधीदरम्यान, शिवपिंडाला अंत्यसंस्काराच्या चितेचे भस्म किंवा शुद्ध केलेले भस्म लावले जाते. बोरसदच्या महाकालेश्वर मंदिरात, उज्जैनच्याच धर्तीवर तशीच दक्षिणमुखी पिंड प्रस्थापित करण्यात आली आहे आणि येथेही त्याच पद्धतीने भस्म आरती केली जाते. ही शिवपिंड शिवशक्तीचे प्रतीक मानली जाते. श्रावण महिन्यात ही पिंड विविध प्रकारच्या फुलांनी आणि पानांनी सजवली जाते.

हे मंदिर आणंद जिल्ह्यातील बोरसद शहराच्या दक्षिण टोकाला असलेल्या काशिपुरा भागात उभे आहे. रस्त्यावरून भाविक मंदिराच्या उंच प्रवेशद्वारापर्यंत पोहोचण्यासाठी सुमारे अठरा पायऱ्या चढतात, ज्यामुळे ते सभामंडपात प्रवेश करतात. या पायऱ्यांच्या शेवटी दोन जवळजवळ असलेली प्रवेशदारे आहेत. या दोन प्रवेशद्वारांच्या मधोमध एका मोठ्या चबुतऱ्यावर नंदीची महाकाय मूर्ती बसवलेली आहे. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या कमानीवर शंख कोरलेले आहेत. या दुमजली प्रवेशद्वाराच्या वरच्या मजल्यावर नगाराखाना आहे आणि त्याच्या वर, छतावर आमलक आणि कलशाचा कळस आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ प्रांगणात एक शिवपिंड आणि नंदीची मूर्ती ठेवली आहे आणि त्यांच्या बाजूला कृत्रिम धबधबा आणि कारंज्यांची शोभिवंत रचना तयार केली आहे. त्याच्या शेजारी आशापुरा मातेला समर्पित एक छोटे मंदिर आहे.

या मंदिराच्या मागे भवनाथ महादेव मंदिर आहे. त्याच्या वास्तुकलेच्या रचनेत सभामंडप, अंतराल आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. गर्भग्रहात शिवपिंड प्रतिष्ठापना केली आहे. सभामंडपाच्या वर घुमटाकार शिखर उभे आहे, तर गर्भग्रहाच्या वर उंच निमुळते होत जाणारे शिखर आहे. मुख्य मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना गणपती आणि हनुमानाची स्वतंत्र मंदिरे आहेत. गणपतीची मूर्ती संगमरवरी कोरलेली असून हनुमानाची मूर्ती सिंदुराने लेपलेली आहे. मंदिराच्या डाव्या बाजूला, हनुमान मंदिराच्या शेजारी, एका चबुतऱ्यावर उभा असलेला एक उंच दीपमाळ (दिवा टावर) उभा आहे.

महाकालेश्वर मंदिर स्वतः मंडप, सभामंडप, अंतराल आणि गर्भगृह अशा क्रमाने रचलेले आहे. प्रांगणातून भाविक एका अर्ध-खुड्या मंडपात प्रवेश करतात, जिथे आगंतुकांसाठी बसण्याची सोय करण्यात आली आहे. त्याच्या पुढे, सभामंडपात, एका चौरंगावर नंदीची सुंदर पांढऱ्या संगमरवरी मूर्ती उभी आहे आणि तिच्यासमोर कासवाची प्रतिमा ठेवली आहे. अंतराळामध्ये, डाव्या व उजव्या बाजूच्या भिंतींमधील देवकोष्ठांमध्ये गणपती आणि मारुती यांच्या मूर्ती आहेत. गर्भग्रहात महाकाळेश्वराचा दक्षिणमुखी पिंड विराजमान आहे. या पिंडावर महाकाळेश्वराची प्रतिमा रेखाटली जाते आणि त्याच्या वर विधीयुक्त पगडी ठेवली जाते. पिंडाच्या मागच्या भिंतीवरील देवकोष्ठात माता पार्वतीची मूर्ती विराजमान आहे. भवनाथ महादेव मंदिराप्रमाणेच, या मंदिराचा सभामंडप आणि गर्भगृह यांनाही शिखरे आहेत.

मुख्य मंदिराच्या पाठीमागील प्रांगणात दुर्गा मातेला समर्पित एक स्वतंत्र मंदिर उभे आहे. भाविक प्रांगणातून चार पायऱ्या चढून या मंदिरात पोहोचतात, जे एका उंच जगतीवर (पिठावर) उभे आहे. या मंदिरात सभामंडप, प्रदक्षिणा पथ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. सभामंडपाच्या आत देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाची पितळेची मूर्ती आहे. अंतराळाच्या समोरच्या भिंतीवरील देवकोष्ठांमध्ये महाकाली माता आणि अंबा माता यांच्या मूर्ती आहेत. गर्भग्रहात, वज्रपीठावर दुर्गा मातेचीलोभसवाणी मूर्ती विराजमान आहे.

वर्षभर येथे अनेक धार्मिक उत्सव आणि पवित्र व्रतवैकल्ये साजरी केली जातात. श्रावण महिन्यात, दर्शनासाठी भाविकांची मोठी गर्दी जमते. श्रावणातील प्रत्येक सोमवारी सकाळी चार वाजता विशेष भस्म आरती केली जाते. या विधीसाठी आवश्यक असलेली पवित्र राख थेट मध्य प्रदेशातील उज्जैन येथून आणली जाते. या विधीमध्ये सहभागी होण्यासाठी राज्याच्या विविध भागांतून भाविक रात्रीपासूनच रांगा लावतात. अशा वेळी संपूर्ण मंदिर परिसर ‘हर हर महादेव’ या जयघोषाने दुमदुमून जातो. महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने भगवान महादेवांची एक भव्य मिरवणूक शहरातून काढली जाती. त्या दिवशी मंदिरात चार विशेष पूजेचे फेरे केले जातात. याच श्रावण महिन्यात, जन्माष्टमीच्या पवित्र प्रसंगी येथे एक मोठी जत्रा भरते. या उत्सवादरम्यान भजन, गायन, कीर्तन आणि विविध धार्मिक अनुष्ठानांचे आयोजन केले जाते. दिवाळीच्या दिवशी मंदिर प्रांगणातील दीपस्तंभावर एकशे आठ दिवे प्रज्वलित केले जातात आणि त्यांचा प्रकाश परिसरातील सर्व मंदिरांना उजळून टाकतो. भाविक येथे दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून रात्री नऊ वाजेपर्यंत महाकाळेश्वराचे दर्शन घेऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती –

  • बोरसद बस स्थानकापासून २ किमी आणि आंद शहरपासून २५ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांमधून बोरसदसाठी राज्य परिवहन महामंडळाच्या बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरामध्ये राहण्याची आणि अल्पोपहाराची विविध सोयी उपलब्ध आहेत.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय – मोबाईल ९८२५०६१७३०
Back To Home