लक्ष्मी नृसिंह मंदिर / सिद्धेश्वर मंदिर,

धोम, ता. वाई, जि. सातारा

कृष्णा नदीवर बांधलेल्या धरणामुळे वाई तालुक्यातील धोम हे गाव प्रसिद्ध आहे. त्याहीपेक्षा प्राचीन काळापासून या गावाची ओळख आहे ती येथील वैशिष्ट्यपूर्ण श्रीलक्ष्मीनृसिंहाच्या मंदिरामुळे! या मंदिरासमोर १६ पाकळ्या असणारे, काळ्या पाषाणात घडविलेले कमळाचे जे शिल्प आहे, ते अतिशय दुर्मिळ समजले जाते. या कमळ शिल्पाच्या हौदात एका भल्यामोठ्या दगडी कासवाच्या पाठीवर अष्टकोनी नंदीमंडप असून त्यामध्ये वैशिष्ट्यपूर्ण कोरीव नंदी आहे. या हौदाच्या एका बाजूला लक्ष्मी नृसिंह मंदिर, तर समोर सिद्धेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे.

पूर्वीच्या काळातविराटनगरीम्हणून ओळखले जाणारे वाई हे मंदिरांचे शहर म्हणून प्रसिद्ध आहे. इतिहास आणि स्थापत्यकला यांचा सुंदर मिलाफ असलेले नृसिंह मंदिर वाईपासून जवळच असलेल्या वाळकी आणि कृष्णा या दोन नद्यांच्या संगमावर धोम या गावी आहे. या मंदिराचा प्रवेशद्वार एखाद्या किल्ल्याप्रमाणे भासतो. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला भव्य दगडी बुरूज असून येथील लाकडी दरवाजा प्राचीनत्वाची साक्ष देतो. या प्रवेशद्वारातून अरुंद वाटेने पुढे गेल्यावर श्रीलक्ष्मी नृसिंह मंदिराकडे जाता येते. या आगळ्यावेगळ्या मंदिराचे बांधकाम उंच गोल असून मध्यभागी श्रीलक्ष्मीनृसिंह देवस्थान त्याच्या बाजूने गोलाकार सज्जा काढून प्रदक्षिणा मार्ग बनविण्यात आला आहे.

श्रीलक्ष्मी नृसिंहाचे हे स्थान एका मोठ्या लाकडी खांबावर असून तेथे जाण्यासाठी अरुंद पायरी मार्ग आहे. या संपूर्ण बांधकामात सागवानी लाकडाचा वापर करण्यात आला आहे. पूर्वपश्चिम असणाऱ्या या मंदिरात एका बाजूला हिरण्यकश्यपू राक्षसाचा वध करतानाची नृसिंहाची रौद्र रूपातील मूर्ती आहे, तर दुसऱ्या बाजूला सौम्य रूपातील चतुर्भुज सिहासनारूढ मूर्ती आहे. या मूर्तीत नृसिंहाच्या मांडीवर लक्ष्मी बसलेली आहे. या मंदिरासमोरच्या एका देवळीत प्रल्हादाची मूर्ती आहे. असे सांगितले जाते की नारायणराव पेशव्यांनी थोरल्या माधवरावांच्या प्रकृती स्वास्थ्यासाठी या ठिकाणी डिसेंबर १७६९ मध्ये ब्राह्मणांना अनुष्ठानास बसवले होते. वैशाख शुद्ध दशमीला येथे नृसिंह जयंतीचा उत्सव असतो.

लक्ष्मी नृसिंह मंदिराच्या आवारात सिद्धेश्वर महादेवाचे प्राचीन दगडी बांधकामाचे मंदिर आहे. या मंदिरासमोरच स्थापत्यशैलीची अनोखी रचना असणारा हौद त्यावरील अष्टकोनी मंदिरात नंदीची मूर्ती आहे. सुबक काळ्या पाषाणात कमळपुष्पाच्या आकारात हौद करण्यात आला असून त्यामध्ये मध्यभागी दोन मीटर लांबीचे दगडी कासव बसविले आहे. या कासवाच्या पाठीवर अष्टकोनी मंदिर असून त्यात नंदी विराजमान आहे. या हौदात पाणी भरल्यानंतर पाठीवर मेघडंबरीसदृश्य मंदिर घेऊन कासव पाण्यात तरंगत आहे असे दृश्य दिसते. हे दुर्मिळ मंदिर त्यावरील कलाकुसर आवर्जून पाहण्यासारखी आहे.

या हौदाच्या समोर सिद्धेश्वर मंदिर आहे. असे सांगितले जाते की हे मंदिर धौम्य ऋषींनी स्थापन केले आहे. त्यांच्या नावावरून या गावाला धोम हे नाव पडले. या मंदिरावर येथील खांबांवरील कोरीव काम वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. अखंड काळ्या पाषाणात इतक्या बारकाईने केलेली कलाकुसर इतरत्र क्वचितच पाहायला मिळते. या मंदिराच्या गाभाऱ्यातही कोरीव काम केलेले आहे. गाभाऱ्यामध्ये अखंड पाषाणात सहा थर असलेली सुंदर शिवपिंडी आहे. मंदिराच्या आतील भागात कळसाकडे फुलांची शिल्पे कोरलेली आहेत.

सिद्धेश्वर मंदिर हे शिवपंचायतन स्वरूपातील आहे. मंदिराच्या चार दिशांना श्रीविष्णू, श्रीगणेश, देवी पार्वती सूर्यदेव ही मंदिरे आहेत. यातील पार्वती मंदिरामध्ये श्रीगणेश कार्तिक स्वामी यांच्यासह पार्वती अशी एकत्रित मूर्ती आहे. सूर्यदेव मंदिरातील श्रीसूर्यदेवांची मूर्ती सात घोड्यांच्या रथावर आरुढ आहे. याशिवाय महादेव मंदिराच्या पायामध्ये धौम्य ऋर्षीची समाधी आहे. या समाधीकडे जाण्यासाठी भुयारात उतरून जावे लागते.

या मंदिराच्या उत्तरेकडील दरवाजासमोर लहानसे गणेश मंदिर आहे. या मंदिरासमोर पंचमुखी शिवखांब असून त्याची चारी तोंडे चार दिशेला पाचवे तोंड आकाशाकडे आहे. या खांबावरील कोरीवकामही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. हा खांब संपूर्ण मंदिराचे ऊर्जास्थान मानले जाते. मंदिराच्या आवारात एक विहीर आहे, तिला अंधार विहीर असे म्हटले जाते. ही विहीर बंदिस्त असून तिचे पाणी कधीच आटत नाही. विहिरीत उतरण्यासाठी दगडी पायऱ्या आहेत. पूर्वीपासून या विहिरीचेच पाणी मंदिरासाठी वापरले जाते. वैशाख पौर्णिमेला सिद्धेश्वर मंदिराची यात्रा भरते.

येथील नोंदींनुसार, पुणे येथील सावकार शिवराम यांनी पेशवाईच्या काळात १७८० साली या मंदिरांचा जीर्णोद्धार केला होता. संभाजी महाराज, शाहू महाराज यांच्यासह अनेकांनी वेळोवेळी या मंदिरासाठी सनद दिल्या आहेत.

उपयुक्त माहिती:

  • वाईपासून १० किमी, तर सातारा शहरापासून ४२ किमी अंतरावर
  • वाई येथून एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
  • मंदिर परिसरात निवास न्याहरीची सुविधा नाही

श्रीलक्ष्मी-नृसिंह मंदिर / सिद्धेश्वर मंदिर,

धोम, तह. वाई, जि. सतारा

कृष्णा नदी पर बाँध बनाए जाने के कारण वाई तहसील का ‘धोम’ गाँव अत्यंत प्रसिद्ध है। किंतु इससे भी अधिक प्राचीन समय से इस गाँव की पहचान यहाँ स्थित विशिष्ट ‘श्रीलक्ष्मी-नृसिंह मंदिर’ के कारण है। इस मंदिर के सम्मुख १६ पंखुड़ियों वाला, काले पाषाण से निर्मित कमल का जो शिल्प है, वह अत्यंत दुर्लभ माना जाता है। इस कमलाकृति कुंड में एक विशाल पाषाण-कछुए की पीठ पर अष्टकोणीय नंदीमंडप बनाया गया है। इसमें विशिष्ट नक्काशी वाली नंदी की मूर्ति स्थापित है। इस कुंड के एक ओर लक्ष्मी-नृसिंह मंदिर और ठीक सम्मुख सिद्धेश्वर महादेव मंदिर स्थित है।

पूर्वकाल में ‘विराटनगरी’ नाम से प्रसिद्ध वाई नगर मंदिरों के शहर के रूप में जाना जाता है। इतिहास और स्थापत्यकला का मनोहर संगम प्रस्तुत करने वाला यह नृसिंह मंदिर वाई के निकटवर्ती वालकी और कृष्णा नदियों के संगम स्थल ‘धोम’ गाँव में स्थित है। इस मंदिर का प्रवेश द्वार किसी दुर्ग के समान प्रतीत होता है। प्रवेश द्वार के दोनों ओर भव्य पाषाण-बुर्ज हैं। यहाँ का विशाल लकड़ी का द्वार इसकी प्राचीनता का प्रमाण देता है। इस प्रवेश द्वार से संकरी पगडंडी द्वारा आगे बढ़ने पर श्रीलक्ष्मी-नृसिंह मंदिर तक पहुँचा जाता है। यह अनोखा मंदिर ऊँचा और वृत्ताकार निर्मित है। इसके मध्य भाग में श्रीलक्ष्मी-नृसिंह का गर्भगृह है। उसके चारों ओर वृत्ताकार दीर्घा बनाकर प्रदक्षिणा मार्ग निर्मित किया गया है।

श्रीलक्ष्मी-नृसिंह का यह स्थान एक बड़े लकड़ी के स्तंभ पर स्थित है। यहाँ पहुँचने हेतु संकरी सीढ़ियाँ बनाई गई हैं। संपूर्ण निर्माण में सागवान की लकड़ी का उपयोग हुआ है। पूर्व-पश्चिम दिशा में स्थित इस मंदिर में एक ओर हिरण्यकशिपु राक्षस का वध करते हुए नृसिंह की उग्र स्वरूप वाली मूर्ति स्थापित है। दूसरी ओर सिंहासनारूढ़ चतुर्भुज सौम्य स्वरूप की मूर्ति स्थापित है। इसमें नृसिंह की गोद में लक्ष्मी जी विराजित हैं। इस मंदिर के सम्मुख स्थित एक अन्य मंदिर में भक्त प्रह्लाद की मूर्ति है। ऐसा कहा जाता है कि ज्येष्ठ माधवराव पेशवा के स्वास्थ्य लाभ के लिए नारायणराव पेशवा ने दिसंबर १७६९ में यहाँ ब्राह्मणों द्वारा अनुष्ठान संपन्न करवाया था। वैशाख शुक्ल दशमी के दिन यहाँ नृसिंह जयंती बड़े उत्साह से मनाई जाती है।

लक्ष्मी-नृसिंह मंदिर परिसर में ही सिद्धेश्वर महादेव का प्राचीन पाषाण-मंदिर स्थित है। इस मंदिर के सम्मुख ही अद्वितीय स्थापत्य वाला कुंड और उसके ऊपर अष्टकोणीय नंदीमंडप है। मनोहर काले पाषाण में कमल के पुष्प के आकार का कुंड निर्मित किया गया है। उसके मध्य में दो मीटर लंबा पाषाण-कछुआ बैठाया गया है। इस कछुए की पीठ पर अष्टकोणीय मंडप है और उसमें नंदी विराजमान हैं। जब कुंड में जल भर जाता है, तब ऐसा प्रतीत होता है मानो कछुआ अपनी पीठ पर मेघडंबरी सदृश मंदिर लेकर जल में तैर रहा हो। यह मंदिर और इसकी कलाकृति दर्शनीय है।

इस कुंड के सम्मुख सिद्धेश्वर मंदिर है। कहा जाता है कि यह मंदिर धौम्य ऋषि द्वारा स्थापित किया गया था। उन्हीं के नाम पर इस गाँव को ‘धोम’ नाम प्राप्त हुआ। इस मंदिर तथा इसके स्तंभों पर की गई नक्काशी अत्यंत विशिष्ट है। अखंड काले पाषाण में इतनी सूक्ष्म नक्काशी कला अन्यत्र दुर्लभ है। मंदिर के गर्भगृह में भी मनोहर नक्काशी की गई है। गर्भगृह में अखंड पाषाण से निर्मित छह परतों वाला शिवलिंग स्थापित है। मंदिर के भीतरी भाग की छत पर कमल के समान पुष्पाकार नक्काशी उकेरी गई है।

सिद्धेश्वर मंदिर ‘शिव-पंचायतन’ स्वरूप में है। मंदिर के चारों दिशाओं में क्रमशः श्रीविष्णु, श्रीगणेश, देवी पार्वती और सूर्यदेव के छोटे मंदिर हैं। पार्वती मंदिर में श्रीगणेश और कार्तिकेय सहित पार्वती जी की संयुक्त मूर्ति है। सूर्यदेव मंदिर में सात घोड़ों के रथ पर आरूढ़ सूर्यदेव की मूर्ति प्रतिष्ठित है। महादेव मंदिर के आधार भाग में धौम्य ऋषि की समाधि है। वहाँ तक पहुँचने के लिए नीचे विवर में उतरना पड़ता है।

मंदिर के उत्तरी द्वार के सम्मुख एक छोटा गणेश मंदिर है। इसके सम्मुख ‘पंचमुखी शिवस्तंभ’ है। इसमें चार मुख चारों दिशाओं में और पाँचवाँ मुख आकाश की ओर है। इस स्तंभ पर की गई नक्काशी भी अद्वितीय है। इस स्तंभ को संपूर्ण मंदिर का ऊर्जा-स्थान माना जाता है। मंदिर परिसर में एक कुआँ है, जिसे ‘अंधकार कूप’ कहा जाता है। यह बंद कुआँ है और इसका जल कभी नहीं सूखता। इसमें उतरने के लिए पत्थरों की सीढ़ियाँ बनी हैं। प्राचीन काल से ही इस कुएँ के जल का उपयोग मंदिर के कार्यों में किया जाता है। वैशाख पूर्णिमा को सिद्धेश्वर मंदिर का मेला आयोजित किया जाता है।

यहाँ के ऐतिहासिक दस्तावेजों के अनुसार, पुणे के साहूकार शिवराम ने पेशवा काल के दौरान सन् १७८० में इन मंदिरों का जीर्णोद्धार कराया था। संभाजी महाराज, शाहू महाराज आदि कई शासकों ने समय-समय पर इन मंदिरों को सनद (राजकीय दानपत्र) प्रदान की हैं।

मुख्य विशेषताएँ

  • वाई से दूरी १० किमी तथा सतारा से ४२ किमी है।
  • वाई से राज्य परिवहन की सुविधा उपलब्ध है।
  • निजी वाहन से मंदिर के पार्किंग स्थल तक पहुँचा जा सकता है।
  • मंदिर परिसर में भक्तनिवास व भोजन की व्यवस्था उपलब्ध नहीं है।
Back To Home