लाल मंदिर गणेश

पालनपूर पाटिया, सुरत, जिल्हा सुरत

भगवान गणेश, जे गुजरात आणि संपूर्ण आशियाचे अत्यंत लाडके दैवत आहेत, हिंदू उपासनेत अत्यंत महत्त्वाचे स्थान भूषवतात. विघ्नहर्ता म्हणून पूजनीय असलेल्या श्रीगणेशाला कोणत्याही हिंदू विधीमध्ये सर्वप्रथम पूजेचा मान दिला जातो. गुजरातमध्ये भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीपासून (भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षातील चतुर्थी) अनंत चतुर्दशीपर्यंत अत्यंत उत्साहात साजरा केला जाणारा गणेशोत्सवाचा महासोहळा विविध समुदायांच्या लोकांना एकत्र आणतो. गणपतीच्या अनेक मंदिरांपैकी सुरतचे ‘लाल मंदिर’ हे एक अत्यंत अनोखे उपासना स्थान म्हणून विशेष प्रसिद्ध आहे.

लाल मंदिर हे सुरतमधील गजबजलेल्या पालनपूर पाटिया चौकात स्थित आहे. हे मंदिर सर्व सिद्धींचे स्वामी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ‘हरसिद्धेश्वर गणेश’ यांना समर्पित आहे. हिंदू पौराणिक कथांनुसार, सिद्धी आणि ऋद्धी या गणेशाच्या पत्नी मानल्या जातात, ज्या आध्यात्मिक आणि भौतिक समृद्धीचे प्रतीक आहेत. १९९५ मध्ये बांधलेले हे मंदिर पूर्णपणे लाल रंगाने रंगवले गेले आहे, जो रंग गणेशाशी अतिशय जवळून जोडलेला असून ऊर्जा आणि शक्तीचे प्रतीक मानला जातो.

संपूर्ण मंदिरात लाल रंगाचा वापर करण्यामागे अशी श्रद्धा आहे की, गणेश मूळचे अन-आर्य समुदायाचे दैवत होते. त्यांच्या मूर्तींवर पारंपरिक पद्धतीने लाल शेंदूर लावण्याच्या प्रथेवरून याचे प्रतिबिंब दिसते. इतिहासकार आणि धार्मिक ग्रंथांनुसार, ही परंपरा त्यांच्या प्राचीन मुळांची साक्ष देते. हिंदू ब्रम्हांडातील तिसऱ्या युगातील (द्वापर युग) एक रंजक आख्यायिका गणेशाच्या लाल रंगाशी असलेल्या संबंधाचे स्पष्टीकरण देते. या कथेनुसार, भगवान ब्रह्मदेवांनी झोपेतून जागे झाल्यावर जांभई दिली आणि त्यांच्या मुखातून रक्तासारख्या लाल रंगाचा परंतु अत्यंत सुगंधित शरीराचा एक भयंकर असुर बाहेर आला. आपल्या या निर्मितीवर प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवांनी त्याचे नाव ‘सिंदूर’ ठेवले आणि त्याला तीन लोकांवर राज्य करण्याचा वरदान दिले. वराच्या प्रभावातून सिंदूर अतिशय गर्विष्ठ बनला आणि त्याने संपूर्ण विश्वाला त्रास देण्यास सुरुवात केली, ज्यामुळे त्याला ‘सिंदुरसूर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

आपल्या शक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी सिंदुरसूराने कैलास पर्वतावर आक्रमण केले, ज्यामुळे माता पार्वतीला तेथून निघून जावे लागले. याच काळात माता 파र्वतीने (पार्वतीने) गणेशाला जन्म दिला. बाळवयातच गणेशाने सिंदुरसूरचा वध करण्याचा निश्चय केला. आपल्या उंदराच्या (मूषक) वाहनावर स्वार होऊन गणेशाने युद्ध केले आणि सिंदुरसूराचा वध केला, ज्यामुळे त्याचे रक्त सर्वत्र पसरले. या रक्तामुळे गणेशाचे संपूर्ण शरीर लाल झाले, ज्यामुळे त्यांचा या रंगाशी संबंध जोडला गेला.

‘मुद्गल पुराण’नुसार, गणेशाच्या लाल रंगाशी संबंधित आणखी एक वेगळी कथा सांगितली जाते. या कथेनुसार, ‘रक्तवर्ण’ नावाच्या एका व्यक्तीने अत्यंत कठीण तपश्चर्या केली. त्याच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन गणेश त्याच्यासमोर प्रगट झाले. रक्तवर्णाने गणेश आपल्यासारखे दिसू दे, अशी इच्छा व्यक्त केली. आपल्या कनवाळू स्वभावाने गणेशाने त्याची इच्छा पूर्ण केली आणि रक्तवर्णाचा लाल रंग धारण केला. ‘भारतीय संस्कृती कोष’ गणेशाची लाल वस्त्रे, लाल फुले आणि लाल चंदनाची पेस्ट यांच्या आवडीमागील आध्यात्मिक कारण स्पष्ट करतो. यात म्हटले आहे की, गणेश हे मानवी शरीरातील ‘मूलाधार चक्राचे’ अधिपती आहेत. हे चक्र आणि त्याशी जोडलेले कमळ दोन्ही लाल रंगाचे आहेत. याशिवाय, गणेशाला सृष्टीकर्ता मानले जाते, जे ‘रजो गुणाचे’ (निर्मितीची ऊर्जा) प्रतिनिधित्व करते, ज्याचे प्रतीक देखील लाल रंग आहे. या संबंधाचे प्रतीक म्हणून, हरसिद्धेश्वर गणेश मंदिराचा प्रत्येक भाग—भिंती, छत, खांब आणि पायऱ्या—तेजस्वी लाल रंगाने रंगवलेले आहेत. या अनोख्या वैशिष्ट्यामुळे या दैवताला ‘लाल गणेश’ असे म्हटले जाते, ज्यामुळे हे मंदिर भक्तगणामध्ये अत्यंत प्रसिद्ध झाले आहे.

भाविक जेव्हा मंदिर परिसरात येतात, तेव्हा वास्तूचा सतेज लाल रंग आणि २५ फूट उंच असलेली भव्य गणेशमूर्ती लगेचच सर्वांचे लक्ष वेधून घेते. गणेश मंदिर हे दुसऱ्या मजल्यावर स्थित आहे, जिथे जाण्यासाठी एका भव्य, नक्षीकाम केलेल्या आणि शिखरावर गणेशमूर्ती असलेल्या प्रवेशद्वारातून जावे लागते. प्रवेशद्वाराच्या उजव्या भिंतीवर तीन तोंडा असलेली हत्तीची एक मोठी उठावदार शिल्पकला (बॅस-रिलीफ) कोरलेली आहे. त्याच्या वर, कमळाच्या पाकळ्यांमध्ये शिवाची एक उभी निळी मूर्ती स्थापित केली असून दोन्ही आधारस्तंभांवर गजमुख (हत्तीच्या तोंडाची शिल्पे) कोरलेली आहेत. प्रवेशद्वाराच्या डाव्या भिंतीवर गणेशाचे वाहन असलेल्या उंदराच्या (मूषक) विविध नृत्यमुद्रांमधील शिल्पे कोरलेली आहेत. लाल रंगाच्या पायऱ्या थेट वरच्या मजल्यावरील मंदिराकडे नेतात. प्रवेशद्वाराजवळ गणेशाच्या लाडक्या वाहनाचे प्रतीक म्हणून एका उंच वेदीवर उंदराची संगमरवरी मूर्ती स्थापन केली आहे.

या मंदिरात एक मुख्य गर्भगृह आणि दोन उप-गर्भगृहे आहेत. मुख्य गर्भगृहात उंच, नक्षीकाम केलेल्या सिंहासनावर विराजमान असलेल्या हरसिद्धेश्वर गणेशाची चतुर्हस्त (चार हातांची) मूर्ती आहे. ही मूर्ती अत्यंत देखणी असून तिला सुंदर दागिने, રત્नाजडित मुकुट आणि सोन्याच्या जरीकाम केलेले समृद्ध पितांबर परिधान केले आहे. मुख्य मूर्तीच्या समोर गणेशाची सिंहासनावर बसलेली एक लहान पितळेची मूर्ती आहे.

उजव्या उप-गर्भगृहात साईबाबांची अत्यंत सुंदर शिल्पकलेची मूर्ती आहे. डाव्या उप-गर्भगृहात माता कालिका मातेची सावळ्या रंगाची मूर्ती विराजमान आहे. मंदिराचे सुंदर नक्षीकाम, सजीव रंग आणि विविध देवतांबद्दलचा आदरभाव याची आध्यात्मिक आणि वास्तुकलेची भव्यता अधिक वाढवतो.

लगतच्या प्रांगणात, २५ फूट उंच उभी असलेली एक अवाढव्य गणेशमूर्ती सर्वांचे लक्ष वेधून घेते. मातीपासून बनवलेली आणि २०२२ मध्ये प्रतिष्ठापीत केलेली ही मूर्ती ‘लाल मंदिराचे राजा’ म्हणून ओळखली जाते. या मूर्तीच्या मस्तकवर मुकुट, छत्र, परशु आणि गदा आहे, तर एक हात अभयमुद्रेत (रक्षणाची मुद्रा) आहे. या मूर्तीच्या पायाशी गणेशाच्या उंदराची मूर्ती आहे. या गणेशमूर्तीला प्रेमाने ‘लाल मंदिराचा राजा’ म्हटले जाते. मंदिराच्या शिखरावर एक लहान घुमट असून त्यावर त्रिशूल धारण केलेली शिवाची निळी मूर्ती विराजमान आहे. मुख्य गर्भगृहाची शिखरे नागर वास्तुकलेनुसार असून त्यांना लाल आणि सोनेरी रंगांची झालर आहे.

हे मंदिर भाविकांच्या सततच्या गर्दीला आकर्षित करते, विशेषतः मंगळवारी आणि चतुर्थी व अंगारकी चतुर्थीच्या दिवशी. भव्य गणेशोत्सव अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो, ज्यामध्ये आकर्षक सजावट, मिरवणुका आणि विधी यांचा समावेश असतो.ोत्सवाच्या शेवटच्या दिवशी गणपतीच्या मूर्तीच्या विसर्जन मिरवणुकीत हजारो भाविक सहभागी होतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • सुरत रेल्वे स्थानकापासून ६ किमी अंतरावर स्थित.
  •  सुरत महानगरपालिकेच्या बस आणि खाजगी वाहनांद्वारे पोहोचणे शक्य.
  •  जवळच राहण्याची आणि अल्पोपहाराची सोय उपलब्ध.
  •  संपर्क: मंदिर कार्यालय, फोन: १८०० २०३११११
Back To Home