कुंता माता मंदिर

असजोळ, ता. बेचाजी, जि. मेहसाणा

महाभारताच्या विशाल पटलावर, सर्वात महत्त्वपूर्ण, धाडसी आणि प्रभावशाली व्यक्तींपैकी एक म्हणजे पांडावांची माता ‘कुंती’. संपूर्ण महाकाव्यात कुंतीचे चरित्र त्याग, संयम, अपार धैर्य आणि मातृत्वाचे उत्तम प्रतीक म्हणून पूजनीय आहे. अगाध संकटांचा सामना करावा लागला तरीही ती न डगमगता खंबीर राहिली आणि तिने आपल्या पाचही मुलांना ‘धर्म’, सत्य आणि न्यायाचे अमूल्य गुण शिकवले. महाभारतातील तिच्या या अत्यंत महत्त्वाच्या स्थानाNotwithstanding, देशभरात माता कुंतीला समर्पित मंदिरे अत्यंत दुर्मिळ आहेत. असाच एक समृद्ध ऐतिहासिक वारसा लाभलेले प्रसिद्ध मंदिर मेहसाणा जिल्ह्याच्या बेचाजी तालुक्यातील असजोळ गावात वसलेले आहे. येथील लोककथेनुसार, पांडवांच्या वनवासाच्या कठीण काळात त्यांनी आपल्या माता कुंती (कुंता) मातेच्या पूजनासाठी आणि सन्मानासाठी या मंदिराची स्थापना केली होती.

कुंती ही yadava वशातील राजा शूर यांची कन्या आणि भगवान श्रीकृष्णाची आत्या होती. तिचे बालपणीचे नाव ‘प्रथा’ होते, परंतु नंतर अपत्यहीन यादुवंशी (भोज-यदू) राजा कुंतिभोज यांनी तिला दत्तक घेतले, ज्यावरून तिचे नाव ‘कुंती’ पडले. एकदा, महर्षी दुर्वासा राजेशाही पाहुणे म्हणून आले असताना कुंतीने त्यांची अत्यंत आदरभावाने सेवा केली, त्यामुळे प्रसन्न होऊन त्या ऋषींनी तिला एक ‘मंत्र’ (पवित्र मंत्र) प्रदान केला. त्यांनी तिला असा वर दिला की, या मंत्राचा उच्चार करून तिने ज्याही देवतेचे आवाहन केले, ती देवता तिला पुत्रप्राप्तीच्या आशीर्वादाने धन्य करील. याच मंत्राच्या शक्तीमुळे, कुंती कुमारी असतानाच सूर्यदेवाच्या कृपेने एका पुत्राची माता बनली, ज्याचे नाव कर्ण होते. ‘स्वयंवर’ (पतीची औपचारिक निवड) झाल्यानंतर, ती हस्तिनापूरचे राजा पांडू यांची पत्नी झाली. एकदा शिकारी दरम्यान राजा पांडू यांच्या बाणाने चुकून महर्षी किंदम आणि त्यांच्या पत्नीला दुखापत झाली. मृत्यू पावण्यापूर्वी ऋषींनी राजाला शाप दिला की, जेव्हा कधी राजा कामवासनेने एखाद्या स्त्रीच्या जवळ जाईल, तेव्हा त्याचा मृत्यू ओढवेल. या शापामुळे निराश झालेले राजा पांडू आपल्या कुंती आणि माद्री या पत्नींसोबत तपस्वी जीवन जगण्यासाठी वनात निघून गेले. संततीप्राप्तीचा नैसर्गिक मार्ग बंद झाल्यामुळे, पांडू यांनी कुंती आणि माद्री यांना ‘नियोग’ (पर्यायी व्यक्तीची नेमणूक) प्रथेद्वारे पुत्रप्राप्ती करण्याची विनंती केली. आपल्या पतीच्या सांगण्यावरून कुंतीने देवांचे आवाहन केले: तिने यमराजकडून युधिष्ठिर (धर्म), वायूपासून भीम आणि इंद्राकडून अर्जुन यांना जन्म दिला. पांडूच्या पुढ़ील विनंतीनुसार, तिने हा पवित्र मंत्र माद्रीला दिला, ज्यामुळे अश्विनीकुमारांच्या कृपेने माद्रीला नकुल आणि सहदेव हे जुळे पुत्र झाले. Iमहाभारताच्या महायुद्धात, कुंतीने कर्णाला पांडवांच्या बाजूने लढण्याची विनंती केली होती. हा एक सर्वज्ञात इतिहास आहे की युद्धानंतर, तिच्या अंतिम प्रवासादरम्यान, कुंतीचा वणव्यात (दावानल) मृत्यू झाला.
असजोळ येथील कुंता माता मंदिराबाबतची स्थानिक दंतकथा सांगते की हा प्रदेश एकेकाळी हिडिंब वनाचा भाग होता. भगवान श्रीकृष्णाच्या भेटीसाठी द्वारकेकडे प्रवास करत असताना, पांडव काही काळ येथे राहिले होते. त्या काळा Newer, त्यांनी आपल्या मातेच्या नावाने कुंता माता मंदिराची स्थापना केली. या प्राचीन वास्तूचे वेळोवेळी संवर्धन करण्यात आले असून, अलीकडील नूतनीकरणामुळे याला सध्याचे रूप प्राप्त झाले आहे. हे मंदिर गावातील तलावाच्या काठावर अत्यंत मनमोहक रीतीने वसलेले आहे. मुख्य प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर एका प्रशस्त बाह्य प्रांगणात पाऊल ठेवले जाते. पुढे चालून काही पायऱ्या चढल्यानंतर दुसरे प्रांगण लागते, जे अद्वितीयपणे तलावाच्या पाण्याने तीन बाजूंनी वेढलेले आहे आणि डाव्या बाजूला कुंता माता मंदिर स्थित आहे. मंदिराच्या अगदी समोर एक ‘यज्ञकुंड’ (हवनाचे कुंड) आहे.

हे मंदिर आकाराने छोटे आहे. मुख्य प्रवेशद्वारावरील दर्शनी भागावर लक्ष्मी, सरस्वती आणि गणेशाच्या अत्यंत सुंदर कोरीव मूर्ती आहेत. मंदिराच्या ‘सहमंडपात’ (सभेचा मंडप) प्रवेश करण्यासाठी, जे एका उंच ‘जगती’वर (अधिष्ठान) स्थित आहे, सात पायऱ्या चढाव्या लागतात. मंदिराची रचना अशी आहे की या अधिष्ठानच्या बाह्य कडेवर ‘प्रदक्षिणा’ (प्रदक्षिणा मार्ग) मार्ग राहतो आणि मुख्य रचना आत बांधलेली आहे. वास्तुकलेच्या या आराखड्यात ‘सहमंडप’ आणि ‘गर्भगृह’ (गाभारा) यांचा समावेश आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाहेरील भिंतींवर ‘द्वारपालांचे’ (द्वारपाल) चित्रित केलेले चित्र आहेत. गाभाऱ्याच्या प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला गणेशाची मूर्ती आहे आणि दाराच्या ‘ललाटबिंबावर’ (मध्यवर्ती चौकटीवर) त्याच देवतेची शिल्पकला सुशोभित केलेली आहे. गाभाऱ्यामध्ये, एका क्षैतिज पिठावर ठेवलेल्या ‘मखरमध्ये’ (सुशोभित फ्रेम) एका ‘यंत्राची’ (गूढ आकृती) प्रतिमा प्रतिष्ठापित केलेली आहे. कुंता माता मंदिरात मानवी मूर्तीऐवजी ‘यंत्राची’ पूजा केली जाते. या प्रतिमेसमोर मातेच्या ‘पादुका’ (पवित्र पादत्राणे) ठेवलेल्या आहेत. चौकटीमध्ये सिंहाची दोन शिल्पे देखील आहेत. याशिवाय, गाभाऱ्यामध्ये इतर देवतांसह संतोषी मातेची प्रतिमा देखील आहे. ‘गर्भग्रहाच्या’ शिखरावर एक सुंदर ‘शिखर’ (शिखर) असून, त्याला अनेक उपशिखरांचे सुशोभन लाभले आहे. शिखराच्या टोकावर ‘आमलक’ आणि ‘कलश’ (कळस) विराजमान आहे. ‘सहमंडपाला’ घुमटाकार छत असून शिखरांचे विविध भाग विविध देवी-देवतांच्या मूर्तींनी सजवले आहेत. मुख्य मंदिराच्या डाव्या बाजूला गोगा महाराजांना समर्पित एक छोटे मंदिर आहे.

मंदिराच्या परिसरात, मंदिराच्या विश्वस्त मंडळाद्वारे बांधलेली एक ‘धर्मशाळा’ आहे. तसेच या प्रांगणात हकम पीर बाबांना समर्पित एक छोटेसे पवित्र स्थान (मंदिर) देखील आहे. मंदिराभोवती असलेल्या मोकळ्या शेतात शारदीय नवरात्रोत्सवादरम्यान विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. मंदिरापासून अंदाजे अर्ध्या किलोमीटर अंतरावर ‘कुंतेश्वरी वाव’ म्हणून ओळखली जाणारी एक प्राचीन बारव आहे. असजोळ गावातील ग्रामस्थांची कुंता मातेवर अगाध श्रद्धा आहे आणि हजारो भक्तांचे श्रद्धास्थान असल्यामुळे हे मंदिर नेहमीच चैतन्यमय असते. वर्षभर विविध धार्मिक अनुष्ठानांचे आयोजन केले जाते, त्यामध्ये शारदीय नवरात्र हा सर्वात महत्त्वाचा उत्सव आहे. या नऊ दिवसांमध्ये, पहिल्या दिवशी ‘घटस्थापना’ (पवित्र कलश स्थापना) करून विविध विधी पार पाडले जातात. उत्सवासाठी संपूर्ण परिसर आकर्षक रोषणाईने सजवला जातो. शेकडो भक्तांच्या उपस्थितीत दररोज दोन वेळा ‘आरती’ केली जाते. ‘अष्टमी’च्या दिवशी मंदिरात ‘हवन’ (यज्ञ) केले जातात आणि त्यासोबतच विशेष ‘गरबा’ नृत्याचे आयोजन केले जाते.

‘दसरा’ या सणाच्या दिवशी मंदिरातून एक भव्य ‘शोभायात्रा’ (मिरवणूक) काढली जाती. फुलांनी सजवलेल्या पालखीत देवीची मूर्ती ठेवून या मिरवणुकीची सुरुवात होते. ट्रॅक्टर व इतर वाहनांच्या साहाय्याने गावातील सर्व वयोगटातील लोक यामध्ये उत्साп सहभाग घेतात.

स्थानिक तरुण अनेकदा विविध पौराणिक पात्रे वेशभूषा करून यामध्ये सहभागी होतात. पालखी परत आल्यावर मंदिरामध्ये अंतिम ‘पूजा’ करून मिरवणुकीची सांगता होते. हे मंदिर दररोज सकाळी ६ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत भक्तांसाठी खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • बेचरजी शहरापासून १५ किमी आणि मेहसाणापासून ३४ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • बेचरजी आणि मेहसाणा दोन्ही ठिकाणांहून जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • तात्काळ परिसरात कोणतीही राहण्याची किंवा अल्पोपहाराची सोय उपलब्ध नाही.
Back To Home