बिलवेश्वर महादेव मंदिर

लिंच, ता. मेहसाणा, जि. मेहसाणा

मेहसाणा जिल्ह्यातील लिंच गावाच्या हिरव्यागार बाहेरील बाजूस वसलेले, बिल्वेश्वर महादेव मंदिर हे श्रद्धेचे एक पूजनीय स्थान आहे. त्याचा समृद्ध इतिहास पाच शतकांहून अधिक जुना आहे. या पवित्र परिसराचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे येथे चारशेहून अधिक नैसर्गिक ‘बिल्व’ वृक्षांची (बेल) उपस्थिती आहे. उत्तर गुजरातच्या सामान्यतः शुष्क हवामानात, या वृक्षांची नैसर्गिक आणि विपुल वाढ ही एका दैवी चमत्कारापेक्षा कमी नाही असे मानले जाते. या घनदाट वनराईमुळेच मंदिराला ‘बिल्वेश्वर’ हे योग्य नाव मिळाले आहे. भक्तांच्या मनापासून केलेल्या प्रार्थनांना त्वरित प्रतिसाद देणारे ‘शिवलिंग’ (शिवाचे प्रतीकात्मक रूप) म्हणून प्रसिद्ध असलेले हे मंदिर जिल्ह्याच्या कानाकोपऱ्यातून असंख्य भाविकांना आकर्षित करते. येथील गहन शांतता आणि नयनरम्य परिसर भाविकांना ‘बिली’ वृक्षांच्या छायेखाली शांती शोधण्यासाठी आमंत्रित करतो, जिथे अनेकजण ‘वनभोजन’ (वनभोजन किंवा सामुदायिक भोजन) करतात.

कांतीलाल सोमपुरा यांच्या ‘द स्ट्रक्चरल टेंपल्स ऑफ गुजरात’ या भारतीय पुरातत्त्वशास्त्र आणि ऐतिहासिक वास्तूंशी संबंधित महत्त्वपूर्ण संशोधन ग्रंथानुसार, लिंच गावात जखराज मंदिराचे प्राचीन अवशेष सापडले आहेत. त्यात असे म्हटले आहे की, “येथे (लिंचमध्ये) जखराजा माता मंदिर नावाचे एक मनोरंजक मंदिर आहे. हे मंदिर प्राचीन भारतात प्रचलित असलेल्या यक्ष पूजेची आठवण करून देईल.” हे अवशेष लिंच प्रदेशाचे ऐतिहासिक महत्त्व अधिक स्पष्ट करतात.

बिलेश्वर मंदिराविषयीची स्थानिक आख्यायिका सांगते की, पाच शतकांपूर्वी ‘मालधारी’ (गुराखी) आपली गुरे चारण्यासाठी गावाच्या वेशीबाहेर आणत असत. गायींच्या कळपात, एक विशिष्ट गाय दररोज एका विशिष्ट ठिकाणी विधीपूर्वक दूध सोडत असे. या घटनेबद्दल उत्सुकता वाटल्याने, गावकऱ्यांनी त्या जागेचे उत्खनन केले. त्यांना एक ‘स्वयंभू’ शिवलिंग सापडले. तेव्हापासून, लिंगाची औपचारिक पूजा सुरू झाली. या ‘जागृत’ शिवलिंगाची बातमी पंचक्रोशीत पसरताच, दर्शनासाठी भाविकांची गर्दी होऊ लागली. पूर्वी, अनेक संन्यासी या परिसरात कठोर तपश्चर्या करत असत. अशा तीन पवित्र पुरुषांच्या समाधी आजही येथे आहेत. मंदिर सुरुवातीला लहान प्रमाणात असले तरी, पाच वर्षांपूर्वी केलेल्या व्यापक जीर्णोद्धारामुळे या इमारतीला सध्याचे भव्य स्वरूप प्राप्त झाले आहे. मारू-गुर्जर शैलीत ‘रेतियो पत्थर’ (वाळूचा दगड) वापरून बांधलेले हे मंदिर एका उंच ‘जगती’ (चौथऱ्यावर) विराजमान आहे. त्याची आकर्षक बाह्यरेखा त्वरित लक्ष वेधून घेते.

मंदिराचा परिसर एका भिंतीने वेढलेला आहे. प्रवेश एका भव्य दुमजली प्रवेशद्वारातून होतो. आतमध्ये, चारशेहून अधिक ‘बिल्व’ वृक्षांचे एक अनोखे दृश्य दिसते. गुजरातमध्ये अशा पवित्र वृक्षांच्या इतक्या मोठ्या समूहाने वेढलेले हे एकमेव मंदिर असल्याचे म्हटले जाते. सात पायऱ्या चढून गेल्यावर ‘जगती’वर पोहोचतो आणि ‘मुखमंडपात’ (प्रवेशद्वार) प्रवेश करतो. ‘गजराजां’च्या (हत्तींच्या) मूर्ती पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना आहेत आणि त्या भाविकांचे स्वागत करतात. मारू-गुर्जर शैलीनुसार बांधलेल्या या मंदिरात तीन ‘मुखमंडप’, एक ‘सभा मंडप’ (सभा मंडप), एक ‘अंतरंग’ (अँटीचेंबर) आणि ‘गर्भगृह’ (गर्भगृह) यांचा समावेश आहे. सभामंडपातील स्तंभांवर उत्कृष्ट कलाकुसर दिसून येते. वितानावर (छतावर) गुंतागुंतीचे नक्षीकाम कोरलेले आहे. बाहेरील भिंतींवरील रथांमुळे (उठावांमुळे) मंदिराला एक अनोखी खोली आणि मिती प्राप्त झाली आहे.

सभामंडपाच्या मध्यभागी, एका वज्रपीठावर संगमरवरी नंदी विराजमान आहे. अंतराळाच्या भिंतींमध्ये दोन्ही बाजूंना देवकोष्ठके आहेत. गर्भगृह खालच्या पातळीवर असल्यामुळे, अंतराळातून गाभाऱ्यात प्रवेश करण्यासाठी सहा पायऱ्या उतरावे लागते. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांचे कोरीव काम केलेले आहे. दरवाजाच्या पायथ्याशी त्रिशूळ आणि कीर्तिमुखे आहेत. दरवाजाच्या वरील उत्तरांगावर भगवान गणेशाची प्रतिमा आहे. गर्भगृहात एका भव्य ‘शालुंके’मध्ये एक मोठे, लंबवर्तुळाकार शिवलिंग विराजमान आहे. जीर्णोद्धाराच्या वेळी, मूळ शिवलिंगाच्या अगदी वर नवीन शिवलिंगाची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवरील एका कोनाड्यात, माता पार्वतीची मूर्ती स्थापित आहे. गर्भगृहावरील मुख्य ‘शिखर’ अनेक लहान ‘उपशिखरां’नी बनलेले आहे, ज्याच्या माथ्यावर एक ‘आमलक’ आणि एक ‘कळस’ आहे. सभामंडप आणि इतर मंडपांवरही निमुळते होत जाणारे शिखर आहेत. मुख्य मंदिरासमोर ‘विचित्र वीर’ हनुमानाला समर्पित एक लहान मंदिर आहे, ज्यात शेंदूर लावलेली मूर्ती आहे.

मंदिराला लागूनच एक प्रशस्त सभागृह असून ते विविध धार्मिक कार्यांसाठी वापरले जाते. बाहेरून येणाऱ्या भाविकांच्या सोयीसाठी एक मोठी ‘भोजनशाळा’ (जेवणाचे ठिकाण) उभारण्यात आली आहे. दररोज सकाळी साडेसहा वाजता आणि सायंकाळी सात वाजता आरती केली जाते. दररोज सकाळी स्वयंभू पिंडाची भस्म, चंदन, बिल्वपत्र आणि फुलांनी पूजा केली जाते. मंदिर भाविकांसाठी सकाळी साडेपाच वाजल्यापासून रात्री साडेनऊ वाजेपर्यंत खुले असते. श्रावण पौर्णिमेला रक्षाबंधनासोबतच एक विशेष उत्सव साजरा केला जातो. यात हजारो भाविक सहभागी होतात. या काळात अनेक ग्रामस्थ लांबच्या वस्त्यांतून पायी चालत येऊन शिवलिंगावर जलाभिषेक करतात.

पवित्र श्रावण महिन्यात, मंदिर प्रशासन देवतेला १,२५,००० बिल्वपत्रे अर्पण करण्याचा ‘संकल्प’ करते. श्रावणातील प्रत्येक सोमवारी भाविकांची गर्दी वाढते आणि महिन्याच्या शेवटच्या सोमवारी एका भव्य ‘मेळ्या’मध्ये (यात्रा) त्याचा समारोप होतो. या दिवशी, ‘हर हर महादेव’ चा जयघोष करत हजारो भाविक बिल्वपत्रे अर्पण करण्यासाठी आणि अभिषेक करण्यासाठी येतात. ही यात्रा तालुक्यामधील सर्वात महत्त्वपूर्ण यात्रांपैकी एक मानली जाते. याव्यतिरिक्त, महाशिवरात्रीला भाविकांची प्रचंड गर्दी होते, पहाटेपासूनच भाविक रांगा लावतात. या सणाच्या काळात, संपूर्ण मंदिर आणि त्याच्या आजूबाजूचा परिसर विशेष सजावटीच्या रोषणाईने उजळून निघतो.

उपयुक्त माहिती

  •  मेहसाणापासून २० किमी अंतरावर स्थित.
  • राज्यभरातील अनेक शहरांमधून मेहसाणा येथे जाण्यासाठी GSRTC (राज्य परिवहन) बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  • मेहसाणा येथून GSRTC आणि खाजगी वाहन पर्याय उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहनांना मंदिराच्या पार्किंगमध्ये प्रवेश आहे.
  • मंदिराच्या परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home

मंदिरे