क्षेमकल्याणी माता मंदिर

मालावडा, ता. सोजीत्रा, जि. आणंद

भारताच्या दुग्धक्रांतीचे केंद्र म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आणि १९४६ मध्ये ‘अमूल’च्या स्थापनेनंतर जगभरात प्रसिद्ध झालेल्या आणंद जिल्ह्यात आजही प्राचीन संस्कृतीचे अनेक अवशेष पाहायला मिळतात. बाजरी, गहू आणि कापूस उत्पादनासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या या समृद्ध जिल्ह्यात, सोजीत्रा तालुक्यातील मालावडा येथे सुमारे हजार वर्षे जुने मानले जाणारे क्षेमकल्याणी माता मंदिर स्थित आहे. हे पवित्र तीर्थक्षेत्र हजारो भाविकांसाठी गाढ श्रद्धेचे केंद्र मानले जाते. सोळंकी वंशाच्या सोळा विविध शाखांची कुलदेवी म्हणून या देवीची पूजा केली जाते. मानवी जीवनातील संकटे दूर करणारी आणि भक्तांच्या हाकेला त्वरित प्रतिसाद देणारी देवी, येथे एक जिवंत शक्तीपीठ म्हणून पूजली जाते.

ऐतिहासिक नोंदींनुसार, दहाव्या ते तेराव्या शतकापर्यंत गुजरात, कच्छ आणि सौराष्ट्र प्रदेशावर राजपूत सोळंकी वंशाचे राज्य होते. या वंशाचे मूळ पुरुष मूळराज हे चावडा वंशाचे शासक सामंतसिंह यांचे भाचे होते. आपल्या पराक्रमाने त्यांनी पाटन येथे आपली राजधानी स्थापन केली. मूळराजने आपल्या राज्याचा विस्तार साबरमती नदीपर्यंत केला आणि त्यानंतर त्यांचा मुलगा चामुंडराज याने सुमारे ९९५ ते १०१० ईस्वी सन दरम्यान राज्य केले. चामुंडराज नंतर दुर्लभराज गादीवर आला आणि त्याने १०१० ते १०२२ ईस्वी सन पर्यंत राज्य केले. त्याने चहामान शासक महेंद्रसिंह यांच्या बहिणीशी विवाह करून आपली राजकीय युती मजबूत केली. दुर्लभराज नंतर त्यांचा पुतण्या भीमदेव पहिला याने १०२२ ते १०६४ ईस्वी सन दरम्यान राज्य केले, ज्याच्या कारकिर्दीत गझनीच्या सुलतानाने सोमनाथ मंदिरावर कुप्रसिद्ध हल्ला केला होता.

राजा भीमदेव याने अनेक भव्य मंदिरांचे निर्माण केले होते. त्यानंतर त्यांचा मुलगा राजा कर्ण याने १०६४ ते १०९४ ईस्वी सन पर्यंत राज्य केले. ‘त्रैलोक्यमल्ल’ ही प्रतिष्ठित पदवी धारण करणाऱ्या या शासकाने आपल्या राज्याचा विस्तार नवसारीपर्यंत केला होता. इतिहासकार डॉ. हरिप्रासाद शास्त्री आणि ‘चरोतर सर्व संग्रह’ (१९५४) सारख्या अधिकृत ग्रंथांनुसार, असे मानले जाते की या मंदिराचे बांधकाम राजा कर्णच्या कारकिर्दीत झाले असावे. सोजीत्रा हे प्राचीन शहर ग्रीक भूगोलतज्ज्ञ टॉलेमी यांच्या लेखनातही आढळते. आधुनिक काळात, १४ डिसेंबर १९४६ रोजी स्थापन झालेली प्रसिद्ध दुग्ध सहकारी संस्था ‘अमूल’ देखील याच आणंद जिल्ह्याची आहे. १९९७ मध्ये खेडा जिल्ह्याच्या विभाजनानंतर, बाजरी, गहू, तांदूळ आणि कापसाचे मोठ्या प्रमाणात उत्पादन करणारी ही नवीन कृषीप्रधान अर्थव्यवस्था असलेला जिल्हा म्हणून उदयास आला. सोजीत्रा तालुक्यातील मालावडा येथील हे मंदिर हजार वर्षांहून अधिक जुने असल्याचे मानले जाते.

पारंपारिक वृत्तांतानुसार, सुमारे एक हजार वर्षांपूर्वी राजा त्रैलोक्यमल्ल याने मंदिराच्या देखभालीसाठी सातशे महसूल गावे दान केली होती आणि अशा प्रकारे या प्रदेशाला विशेष धार्मिक दर्जा प्राप्त करून दिला होता. सोळंकी वंशाच्या सोळा शाखांची कुलदेवी असल्याने, या कुटुंबांमधील प्रत्येक शुभ कार्याची सुरुवात या मातृदेवीच्या पूजेने करण्याची दीर्घकालीन प्रथा आजही कायम आहे.

मंदिराशी संबंधित एका दंतकथेनुसार, एकदा राजा कनकसिंह याने येथे एक भव्य ‘नवचंडी यज्ञ’ आयोजित केला होता. विधी दरम्यान, यज्ञात सहभागी असलेल्या एका ब्राह्मणाने राजाला यज्ञाग्नीत अर्पण करण्यासाठी नारळासोबत राजवस्त्रे देण्याची विनंती केली. मात्र, धार्मिक प्रोटोकॉलचा हवाला देत राजाने यज्ञात राजवस्त्रे देण्यास नकार दिला. या नकारामुळे तो ब्राह्मण अत्यंत क्रोधीत झाला. त्याने स्वतःच्या खर्चाने विधी पूर्ण केला आणि असा शाप दिला की, यापुढे कोणताही ब्राह्मण या ठिकाणी यज्ञ करू शकणार नाही. या शापामुळे अनेक दशके मंदिरातील यज्ञ विधी बंद पडले आणि मंदिराच्या आध्यात्मिक परंपरांमध्ये मोठा खंड पडला.

अनेक वर्षांनंतर, गोस्वामी ब्राह्मणांच्या तेराव्या पिढीतील सदस्यांनी, देवीवरील गाढ भक्तीमुळे आणि क्षमा मागून, मंदिरात यज्ञ करण्याची परंपरा पुन्हा सुरू केली. आजही हे गोस्वामी पुजारी मोठ्या श्रद्धेने येथे मातृदेवीची सेवा करत आहेत.

हे मंदिर सोजीत्रा शहरापासून सुमारे दोन किलोमीटर अंतरावर मालावडा गावाच्या हद्दीत एका शांत परिसरात स्थित आहे. मुख्य रस्त्यापासून थोड्या अंतरावर असलेल्या या मंदिराच्या समोर प्रशस्त पार्किंगची जागा आहे. सभोवतालच्या भिंतीमध्ये असलेला प्रवेशद्वार अंगणात नेतो. या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत. खांबांच्या वर समृद्धीचे प्रतीक मानल्या जाणाऱ्या गजलक्ष्मीच्या सुंदर कोरीव आकृत्या आहेत. मंदिराच्या अंगणात अनेक मोठी आणि दाट झाडे आहेत, तसेच एक सुंदर तुळशी वृंदावन आणि यज्ञकुंड देखील आहे.

मारू-गुर्जर वास्तुशैलीत दगडापासून बांधलेले हे मंदिर सुमारे चार फूट उंच असलेल्या जगतीवर (उंच चौथरा) उभे आहे. या संरचनेत सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर अतिशय नक्षीदार चौकटी आहेत. प्रवेशद्वाराच्या वरच्या उंबरठ्यावर मातृका (मातृदेवी) यांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत, तर खालच्या भागात द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत. सभामंडपाच्या उजव्या आणि डाव्या भिंतींवरही अशीच प्रवेशद्वारे आहेत. सभामंडपातील खांब मोहक अर्धवर्तुळाकार कमानींना आधार देतात आणि छताचा भाग घुमटाकार आहे.

अंतराळाच्या प्रवेशद्वारासमोर एका चौथऱ्यावर सिंहाची मोठी मूर्ती आहे. अंतराळाच्या प्रवेशद्वाराला लाकडी दरवाजे असून, त्याच्या दोन्ही बाजूंना भैरवीच्या सुंदर कोरीव मूर्ती आहेत. अंतराळाच्या भिंतींमध्ये दोन देवकोष्ठे (कोनाडे) आहेत, ज्यामध्ये गणेश आणि पार्वतीच्या प्राचीन मूर्ती विराजमान आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावरील ललाट बिंबावर गणेशाची शिल्पकला कोरलेली आहे. गर्भगृहाच्या आत, एका नक्षीदार दगडी मखरात क्षेमकल्याणी मातेची स्वयंभू दगडी मूर्ती विराजमान आहे. स्थानिक पातळीवर देवीला ‘खोजाई माता’ या नावानेही ओळखले जाते. या मूर्तीशेजारी देवीच्या दिव्य शक्तीचे प्रतीक असलेली दुसरी मूर्ती आहे. दोन्ही मूर्तींना चांदीचे मुकुट अर्पण केलेले असून त्यांच्यावर चांदीचा छत्र आहे.

बाह्यतः, गर्भगृह ताराकृती रचनेत बांधलेले असून ते तळापासून शिखरापर्यंत निमुळते होत जाते. गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंती विविध देवतांच्या शिल्पांनी आणि सूक्ष्म नक्षीकामांनी सुशोभित आहेत. गर्भगृहाच्या वरील छतावर एक मुख्य चौरस शिखर असून त्याच्या सभोवताली लहान उपशिखरे आहेत. या सर्व शिखरांच्या शिखरावर आमलक शिळा असून त्यावर कळस आहेत.

वर्षभर मंदिरात अनेक धार्मिक विधी आणि उत्सव आयोजित केले जातात. भाद्रपद पौर्णिमेच्या दिवशी साजरा होणारा देवीचा वार्षिक उत्सव मोठ्या उत्साहात आणि भव्य स्वरूपात साजरा केला जातो. सोळंकी वंशाच्या सर्व शाखांचे सदस्य या उत्सवाला मोठ्या भक्तीभावाने उपस्थित राहतात. चैत्र नवरात्री आणि शारदीय नवरात्री हे येथील दोन मुख्य उत्सव असून ते अत्यंत आदराने साजरे केले जातात. या नऊ दिवसांत मंदिरात होम-हवन आणि यज्ञ यांसारखे विविध धार्मिक विधी केले जातात.

सोळंकी वंशाच्या भक्तांच्या पारंपारिक प्रथेनुसार, विवाहानंतर किंवा पुत्ररत्न प्राप्त झाल्यावर कुटुंबे देवीचा आशीर्वाद घेण्यासाठी न चुकता मंदिरात येतात. भक्त आपल्या इच्छा पूर्ण झाल्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी देवीच्या चरणी साडी, चुनरी आणि नारळ अर्पण करतात. दर रविवारी दर्शनासाठी येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते.

मंदिर परिसरात मुख्य मंदिराव्यतिरिक्त मुक्तेश्वर महादेव, धनलक्ष्मी महादेव, ज्योतिश्वर महादेव आणि रामेश्वर महादेव यांची मंदिरे आहेत. या मंदिरांची रचना मुख्य मंदिराच्या वास्तुशैलीनुसारच आहे; त्यांच्या सभामंडपात नंदीच्या मूर्ती आहेत, तर गर्भगृहात शिवपिंडी आहेत. या मंदिरांच्या समोर असलेल्या एका लहान देवळात मातृकांच्या मूर्तींसह अनेक प्राचीन शिल्पे जतन केलेली आहेत. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • सोजीत्रापासून २ किमी आणि आनंद शहरापासून २७ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • सोजीत्रापासून राज्य परिवहन बसेस आणि खाजगी वाहने उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • आसपासच्या परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – शैलेशगिरी गोसावी, विश्वस्त – मोबाईल: ९३७७७३४२५२
Back To Home