आशपुरा माता मंदिर

पिपळव, ता. सोजित्रा, जि. आनंद

पिपळव गावात असलेले श्री आशपुरा माता मंदिर हे चारोतर प्रदेशाच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक समृद्धीचे एक महत्त्वपूर्ण प्रतीक मानले जाते. गुजरात आणि इतर अनेक राज्यांमधील असंख्य कुटुंबांची कुलदेवी म्हणून पूजल्या जाणाऱ्या देवीला ‘जागृत देवता’ मानले जाते, जी आपल्या भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करते. आध्यात्मिकदृष्ट्या, हे पवित्र स्थान उत्तर प्रदेशातील सहारनपूर येथील प्रमुख शक्तीपीठाशी, तसेच राजस्थानमधील नाडोल आणि गुजरातच्या कच्छ प्रदेशातील, विशेषतः भुज येथील देवीला समर्पित असलेल्या प्रसिद्ध मंदिरांशी जोडलेले आहे. देवीची शाकंभरी आणि महिषासुरमर्दिनी या रूपांमध्येही पूजा केली जाते.

पिपळव येथील या मंदिराचा इतिहास प्राचीन परंपरा तसेच मराठा साम्राज्याच्या काळाशी जोडलेला आहे. एका स्थानिक आख्यायिकेनुसार, प्राचीन काळी हा प्रदेश घनदाट जंगलांनी व्यापलेला होता. पिपा रबारी नावाचा एक स्थानिक मुलगा आपल्या गुरांना जवळपासच्या एका विशिष्ट टेकडीवर चरायला घेऊन जात असे. एके दिवशी त्या मुलाने एक विलक्षण घटना पाहिली की, जेव्हा त्याची एखादी गाय एका विशिष्ट ठिकाणी उभी राही, तेव्हा तिच्या स्तनातून आपोआप दूध जमिनीवर वाहे. ही विलक्षण घटना तत्कालीन शासकांपर्यंत पोहोचल्यावर, त्यांनी त्या पवित्र जागेचे पूर्णपणे उत्खनन करण्याचे आदेश दिले. पारंपरिक श्रद्धेनुसार, या उत्खननादरम्यान, विक्रम संवत १०४२ मध्ये भाद्रपद शुद्ध अष्टमी आणि नवमीच्या शुभ तिथींना देवीच्या दोन मूर्ती भूमीतून प्रकट झाल्या. या मूर्तींचे दिव्य रूप पाहून शासकांनी त्याच ठिकाणी एक मंदिर बांधले आणि शास्त्रोक्त विधीनुसार मूर्तींची स्थापना केली. मराठा सेनापती आणि गायकवाड घराण्याचे संस्थापक पिलाजीराव गायकवाड यांनी मंदिराच्या पुनर्बांधणीचे काम हाती घेतले.

पौराणिक कथांनुसार, मंदिराची उत्पत्ती महाभारताच्या काळात पांडवांनी भोगलेल्या वनवासाशी देखील जोडलेली आहे. जेव्हा पांडव गुजरातच्या या भौगोलिक प्रदेशात राहत होते, तेव्हा आदिशक्ती भगवतीने त्यांना याच ठिकाणी स्वप्नात प्रत्यक्ष दर्शन दिले असे म्हटले जाते. या दैवी आज्ञेचे पालन करून, पांडवांनी विजयाच्या ‘आशा’ (आशा) मनात बाळगून येथे पहिली मूर्ती स्थापित केली. त्यानंतर त्यांनी आपल्या जीवनाचा एक कठीण टप्पा या प्रदेशात घालवला.

बारा वर्षांचा वनवास पूर्ण झाल्यानंतर, करारानुसार पांडवांना आणखी एक वर्ष अज्ञातवासात राहायचे होते. जेव्हा हा अज्ञातवासाचा काळ यशस्वीरित्या पूर्ण झाला, तेव्हा ते पुन्हा या पवित्र स्थळी परतले. त्यांच्या इच्छा ‘पूर्ण’ (पूर्ण) झाल्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी, त्यांनी त्याच ठिकाणी देवीची दुसरी मूर्ती स्थापित केली. अशा प्रकारे, ‘आशा’ (आशा) आणि ‘पुरी’ (पूर्ती) दर्शविणारी दोन दिव्य रूपे एकत्र पूजली जाऊ लागली आणि त्यानंतर देवी ‘आशापुरी माता’ म्हणून ओळखली जाऊ लागली.

मंदिराच्या अगदी जवळ ‘नरणारायण सरोवर’ नावाचे पवित्र जलकुंड आहे. असे मानले जाते की भगवान श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांनी एकदा या पाण्यात स्नान केल्यामुळे या सरोवराला हे नाव मिळाले. पिपळव गावाच्या मध्यभागी असलेल्या या मोठ्या सरोवराच्या काठी हे मंदिर उभे आहे. मंदिराच्या परिसरात पूजा साहित्य आणि भक्तिमय वस्तू विकणारी अनेक दुकाने आहेत. या भागातून, भाविक सुमारे पंधरा पायऱ्या चढून उंच मंदिरासमोरील अंगणात पोहोचतात. या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंच्या चौथऱ्यांवर सिंहांच्या कोरीव मूर्ती आहेत. सुंदर कोरीव प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर, मंदिराकडे जाणारा एक छत असलेला मार्ग लागतो. या मार्गाच्या मध्यभागी एक मोठा चौथरा आहे, ज्यावर देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाची मूर्ती स्थापित केलेली आहे.

अंगण तीन बाजूंनी खांब असलेल्या व्हरांड्यांनी वेढलेले आहे. या व्हरांड्यांमध्ये, मंदिराचे कार्यालय उजव्या बाजूला आहे. येथून सभामंडपात प्रवेश होतो. हा मंडप सुंदर कोरीव खांबांनी वेढलेला आहे. गर्भगृहात प्रवेश करण्याची परवानगी नसल्यामुळे, भाविक याच सभामंडपातून देवीचे दर्शन घेतात.

गर्भगृहात, एका वज्रपीठावर, लाल दगडापासून कोरलेल्या दोन मूर्ती आहेत. डावीकडील आशा मातेची मूर्ती उंचीने थोडी लहान आहे, तर उजवीकडील पुरी मातेची मूर्ती मोठी आहे. विविध वस्त्रे आणि अलंकारांनी सुशोभित केलेल्या दोन्ही मूर्ती तेजस्वी सुवर्ण मुकुट परिधान केलेल्या आहेत. गर्भगृह, बाहेरून पाहिल्यास, एक विशिष्ट तारकाकृती रचना दर्शवते. जमिनीपासून शिखरापर्यंत, ही रचना हळूहळू वरच्या दिशेने निमुळती होत जाते, तरीही तारकाकृती स्वरूप कायम ठेवते. मंदिराच्या शिखरावर एक मोठा समारंभी ध्वज अभिमानाने फडकत असलेला दिसतो. मंदिराच्या परिसरात गणेश, तारळेश्वर महादेव, खोडियार माता आणि हनुमान यांच्या मूर्ती देखील आहेत.

वर्षभर येथे अनेक उत्सव आणि धार्मिक सोहळे मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. भाद्रपद शुद्ध अष्टमी आणि नवमीच्या शुभ तिथींना देवीच्या प्रकटीकरणाचा भव्य उत्सव साजरा केला जातो. या प्रसंगी एक मोठी यात्रा भरते आणि जिल्ह्याच्या कानाकोपऱ्यातून हजारो भाविक देवीच्या दर्शनासाठी येतात, त्यापैकी अनेकजण भक्तिमय पदयात्रा (पायांनी चालत केलेली तीर्थयात्रा) म्हणून अनवाणी चालत येतात.

अश्विन महिन्यातील नवरात्री उत्सवादरम्यान, नऊ दिवस मंदिर उत्साहाने आणि भक्तीभावाने दुमदुमून जाते. या काळात, देवीला छप्पन प्रकारच्या पवित्र खाद्यपदार्थांचा समावेश असलेला भव्य ‘महाभोग’ अर्पण केला जातो. जिल्ह्यातील ब्राह्मण, क्षत्रिय, चौहान आणि जडेजा यासह अनेक समाजांमध्ये, लहान मुलांचे पहिले केशदान (मुंडन) देवीला अर्पण करण्याची एक प्राचीन प्रथा आहे. समाजाच्या श्रद्धेनुसार, जेव्हा एक ते पाच वर्षांच्या मुलांचे केस या मंदिरात अर्पण केले जातात, तेव्हा त्यांच्यावर आयुष्यभर आदिशक्तीचा आशीर्वाद राहतो.

मंदिराच्या आवारात ‘अखंड ज्योत यज्ञ’ (विधीवत पूजेद्वारे प्रज्वलित ठेवलेली एक शाश्वत पवित्र ज्योत) साठी एक पवित्र स्थान देखील आहे. या पवित्र ज्योतीमधून, इतर ठिकाणी आशा मातेची नवीन मंदिरे स्थापन करताना एक पवित्र ज्योत घेऊन जाण्याची एक अखंड धार्मिक परंपरा आहे. मंदिर दररोज सकाळी ६ ते दुपारी १ आणि दुपारी ३.३० ते रात्री ९ या वेळेत भाविकांसाठी खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • सोजित्रापासून ७ किमी आणि आनंदपासून १९ किमी अंतरावर आहे.
  • सोजित्रा येथून राज्य परिवहन बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • आसपासच्या परिसरात निवास आणि न्याहारीची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय – मोबाईल: ९९७८८८२३१८
Back To Home