कोटेश्वर महादेव मंदिर

कोटेश्वर, ता. हंसोट, जि. भरूच

नर्मदा नदी जिथे अरबी समुद्राला मिळते, त्या भव्य संगमाजवळ हे पवित्र कोटेश्वर तीर्थ वसलेले आहे. पौराणिक कथेनुसार, याच ठिकाणी तेहतीस कोटी (प्रकारच्या) देवतांनी शिवलिंगाची प्रतिष्ठापना केली होती. परिणामी, हे ठिकाण ‘कोटेश्वर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले आणि येथील अधिष्ठातृ देवतेची ‘कोटेश्वर महादेव’ म्हणून पूजा केली जाते. आणखी एका कथेनुसार, जेव्हा माता नर्मदा येथे पोहोचली, तेव्हा अरबी समुद्राने तिला रत्नांनी जडलेले सिंहासन अर्पण करून तिचे स्वागत केले, ज्यामुळे या ठिकाणाला ‘नर्मदा संगम रत्नासागर’ हे अर्थपूर्ण नाव प्राप्त झाले. असे मानले जाते की, या पावन परिसरात केलेले जप, तप किंवा दान-धर्माचे फळ कोटी पटीने वाढते.

नर्मदा परिक्रमा परंपरेतही या तीर्थाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. असे म्हटले जाते की, जेव्हा परिक्रमावासी कोटेश्वर महादेवांचे दर्शन घेतात, त्यांना वंदन करतात, पूजा-अर्चा करतात आणि अर्पण करतात, तेव्हा त्यांना अमरकंटक ते नर्मदा संगमापर्यंतच्या सर्व पवित्र तीर्थक्षेत्रांना भेट दिल्यासारखे पुण्य प्राप्त होते. या ठिकाणाशी संबंधित पवित्र कथेनुसार, तेहतीस प्रकारच्या देवतांनी येथे शिवलिंगाची स्थापना केली होती. संस्कृतमध्ये ‘कोटी’ शब्दाचा अर्थ प्रकार किंवा वर्ग असा होतो. त्यामुळे ‘तेहतीस कोटी देवता’ याचा अर्थ ३३ कोटी असा नसून ३३ विविध प्रकारचे देव असा आहे. यामध्ये आठ वसू, अकरा रुद्र, बारा आदित्य, एक इंद्र आणि एक प्रजापती यांचा समावेश असल्याचे मानले जाते. जेव्हा या देवतांनी शिवलिंगाची प्रतिष्ठापना केली, तेव्हा माता नर्मदा आणि समुद्राचे अधिष्ठातृ देवही तिथे उपस्थित होते असे मानले जाते. नर्मदा नदीच्या पवित्र जलाने शिवलिंगावर अभिषेक केल्यानंतर, देवतांनी महादेवाला येथे सदैव विराजमान राहण्याची विनंती केली, असे सांगितले जाते.

या मंदिरातील शिवलिंगाची वास्तुकला वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. बहुतेक शिवलिंगे दंडगोलाकार किंवा लंबवर्तुळाकार असतात, परंतु येथील शिवलिंग वेगळे आहे. त्याचा पाया अष्टकोनी असून वरचा भाग घुमटाकार आहे. २००४ मध्ये मंदिराच्या जीर्णोद्धारादरम्यान शिवलिंगाचा खालचा भाग जमिनीच्या पातळीखाली गेल्यामुळे, त्याचे मूळ पूर्ण रूप आता उघड्या डोळ्यांनी दिसत नाही. नर्मदा नदीचा मुख्य प्रवाह मंदिरापासून अवघ्या एक किलोमीटर अंतरावर असून पुढे तो अरबी समुद्राला मिळतो. भरतीच्या वेळी समुद्राचे पाणी मंदिराच्या सीमेपर्यंत मोठ्या प्रमाणात येते.

मानवी वस्तीपासून सुमारे चार किलोमीटर अंतरावर, हे मंदिर निसर्गरम्य आणि शांत वातावरणात वसलेले आहे. मंदिराच्या विस्तीर्ण अंगणात प्रवेश करण्यासाठी दोन कमानी असलेले लाकडी दरवाजे असलेले भव्य प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वाराच्या खांबांजवळ द्वारपाल आणि सिंहांच्या मूर्ती आहेत. प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागात मध्यभागी गणेश आणि शिवलिंगाच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. अंगणात उंच झाडे आणि नारळाची झाडे असून ती परिसराला पवित्र शांतता प्रदान करतात. प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला नर्मदा परिक्रमावासीयांच्या विश्रांतीसाठी एक मोठा मंडप बांधलेला आहे.

थोड्या अंतरावर ‘कोटेश्वर तीर्थ’ नावाचा मोठा बांधलेला तलाव आहे. त्याच्या मध्यभागी, छोट्या मंदिरासारख्या संरचनेत माता नर्मदेची मूर्ती स्थापित आहे. या तलावात कासव आणि पाणसाप राहतात असे सांगितले जाते.

या पवित्र तलावाच्या अगदी समोर कोटेश्वर महादेव मंदिर आहे. बाहेरच्या डाव्या बाजूला एक मोठी घंटा टांगलेली आहे. उंच चौथऱ्यावर नागर शैलीत बांधलेल्या या मंदिरात मुखमंडप, सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह आहे. सभामंडप मोकळा आणि प्रशस्त असून दोन्ही बाजूंना प्रवेशद्वार आहेत. या प्रवेशद्वारांवर आणि समोरच्या मंडपावर लहान पिरॅमिड आकाराची शिखरे आहेत. सभागृहाच्या मध्यभागी, एका चौरंगावर नंदीची भव्य मूर्ती विराजमान आहे. अंतराळाच्या भिंतींवरील कोनाड्यांमध्ये गणपती आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृह सभागृहाच्या तुलनेत खालील पातळीवर असून तिथे जाण्यासाठी काही पायऱ्या उतरून जावे लागते. मध्यभागी असलेल्या थोड्या खोलगट भागात कोटेश्वर महादेवांचे पाषाणलिंग आहे. त्याच्या बाजूला सात बाजूंनी बनवलेला संगमरवरी शालुंका आहे. लिंगावर तांब्याचा सर्पफणा ठेवलेला आहे, ज्याच्या वर अभिषेक करण्यासाठी पितळी भांडे आणि त्याही वर चांदीचा छत्र आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवरील कोनाड्यात माता पार्वती विराजमान आहे.

गर्भगृहाच्या वर उरुश्रृंग शैलीतील शिखर असून त्यावर दोन थरांचा आमलक आणि कळस आहे. मंदिराच्या शिखरावर कोरीव सिंह आणि देवकोष्टके आहेत. गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंतींवर, कोरीव कोनाड्यांमध्ये गणेश, सरस्वती आणि इतर देवतांच्या मूर्ती आहेत.

मंदिराच्या उजव्या बाजूला एक मोठा संत-निवास आहे, जो येणाऱ्या साधू-संतांच्या निवासाची सोय करतो. या आश्रमाचे व्यवस्थापन महंत गोपाळदास महात्यागी यांच्या मार्गदर्शनाखाली चालते. येथे नित्यनेमाने पूजा-अर्चा केली जाते आणि वर्षभर विविध हवन व अनुष्ठान पार पडतात. थकलेल्या परिक्रमावासीयांसोबतच अनेक भक्त कोटेश्वरच्या अद्वितीय शिवलिंगाचे दर्शन घेण्यासाठी येथे येतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • हंसोटपासून ११ किमी, भरूचपासून ४२ किमी अंतरावर.
  • हंसोटपासून राज्य परिवहन बसेस उपलब्ध.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत पोहोचू शकतात.
  • मंदिर परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home