जालना जिल्ह्यातील भोकरदन शहरात जुन्या तटबंदीच्या आत स्थित असलेले श्री खंडोबा मंदिर हे धार्मिक व सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण स्थान आहे. हे मंदिर या भागातील जुन्या काळातील मंदिरांमध्ये आकाराने सर्वात मोठे आहे. महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेश या राज्यांमधील लोकजीवनाचे आणि बहुजन संस्कृतीचे खंडोबा हे एक अंग असून राज्यातील अठरा पगड जातींचे कुलदैवत म्हणून या देवतेला मान दिला जातो. पुणे जिल्ह्यातील जेजुरी हे खंडोबाचे मुख्य पीठ मानले जात असले, तरी पाली, नळदुर्ग, मैलारपूर आणि कर्नाटकातील मैलार या प्रमुख तीर्थक्षेत्रांइतकीच भोकरदन येथील मंदिरालाही मोठी पार्श्वभूमी लाभलेली आहे. स्थानिकांच्या माहितीनुसार हे मंदिर सुमारे चारशे ते पाचशे वर्षांपूर्वीचे आहे. येथील दैवत भक्तांच्या संकटाला धावून येते, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.
जालना जिल्ह्यातील भोकरदन शहरात इतर काही मंदिरे सुमारे हजार ते पंधराशे वर्षे जुनी असल्याचा इतिहास उपलब्ध आहे. एका आख्यायिकेनुसार, हे शहर पूर्वकाळात भौमासुर नावाच्या राक्षसाची राजधानी होते. त्या काळात या शहराचे नाव ‘भोगवर्धन’ असे होते. या पौराणिक कथेचा संदर्भ ‘श्रीमद्भागवत पुराण’ या ग्रंथाच्या ‘दशम स्कंधा’तील ५९ व्या अध्यायात सविस्तर मिळतो. यामध्ये भगवान श्रीकृष्णाने भौमासुराचा वध करून त्याने कैदेत ठेवलेल्या १६,००० कन्यांची सुटका केली होती. याशिवाय ‘विष्णुपुराण’ आणि ‘महाभारत’ या प्राचीन ग्रंथांमध्येही या प्रसंगाचे संदर्भ समाविष्ट आहेत. 
मूळ ‘भोगवर्धन’ या नावाचा प्राचीन भौगोलिक उल्लेख ‘मार्कंडेय पुराण’ आणि ‘वायुपुराण’ या ग्रंथांमध्ये भारताच्या दक्षिणपथातील एक महत्त्वाचा प्रदेश म्हणून आलेला आहे. मध्य प्रदेशातील सांची आणि भारहूत येथील बौद्ध स्तूपांवर कोरलेल्या प्राचीन शिलालेखांमध्ये भोगवर्धन येथील दानशूर रहिवाशांनी दिलेल्या दानांच्या नोंदी आढळतात. या नोंदीवरून या शहराचे प्राचीनत्व आणि ऐतिहासिक महत्त्व स्पष्ट होते.
सातवाहन काळात हे शहर उज्जैन ते प्रतिष्ठान म्हणजेच पैठण या प्रमुख व्यापारी मार्गावरील एक केंद्र होते. या प्राचीन व्यापारी मार्गाचे संदर्भ इसवीसनाच्या पहिल्या शतकातील ‘पेरीप्लस ऑफ द एरिथ्रियन सी’ या अज्ञात ग्रीक प्रवाशाच्या रोजनिशीत तसेच ग्रीक भूगोलतज्ज्ञ टॉलेमी याच्या दस्तऐवजांमध्ये मिळतात. इ.स. १९७३ मध्ये भोकरदन येथे पुरातत्वीय उत्खनन झाले. हे उत्खनन नागपूर विद्यापीठ आणि राज्य पुरातत्व विभाग यांच्या संयुक्त विद्यमाने करण्यात आले होते. या ऐतिहासिक संशोधनाचे अधिकृत दस्तऐवज प्रसिद्ध पुरातत्वशास्त्रज्ञ डॉ. शांताराम भालचंद्र देव यांनी लिहिलेल्या ‘एक्स्कॅव्हेशन्स एट भोकरदन १९७३’ या ग्रंथामध्ये नोंदवलेले आहेत. या संशोधनातून भोगवर्धन शहराचे सातवाहन काळातील व्यापारी महत्त्व स्पष्ट होते. 
या उत्खननात हस्तिदंत, शंख आणि तांब्यापासून बनवलेल्या बांगड्या, कर्णभूषणे, पूजेची साधने (अर्चनाकुंडे) आणि ७०० हून अधिक भाजलेल्या मातीच्या वस्तू सापडल्या होत्या. येथे दोन स्त्री-प्रतिमा शिल्पे आढळली होती. त्यापैकी एका प्रतिमेचे साधर्म्य इटलीतील पाँपेई येथे इ.स. १९३८ च्या उत्खननात मिळालेल्या भारतीय हस्तिदंती मूर्तीशी तंतोतंत जुळते. पाँपेई येथील त्या मूर्तीचा शोध इटालियन पुरातत्वज्ञ अमेदिओ मायुरी यांनी लावला होता. भोकरदन आणि पाँपेई येथील हस्तिदंती मूर्तींमधील हे साधर्म्य प्राचीन भारतातील सातवाहन साम्राज्य आणि रोमन साम्राज्य यांच्यातील आंतरराष्ट्रीय व्यापाराची साक्ष देते. या शोधामुळे पूर्वकाळी भोकरदन हे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर हस्तिदंती कलाकुसरीचे केंद्र होते हे सिद्ध झाले आहे.
कालांतराने हा समृद्ध प्रांत हैदराबादच्या निजामाच्या अमलाखाली गेला. निजामाच्या काळातील प्रशासकीय नोंदी ‘गॅझेटिअर ऑफ हैदराबाद स्टेट’ मध्ये आहेत. त्यानंतर इ.स. १९४८ मध्ये स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या नेतृत्वाखालील मराठवाडा मुक्तीसंग्रामाद्वारे हा भाग स्वतंत्र भारतात समाविष्ट झाला. राजकीय बदलांसोबतच या भागाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक चळवळींचीही मोठी पार्श्वभूमी लाभली. इतिहास अभ्यासकांच्या संशोधनानुसार अकराव्या शतकात खंडोबा उपासनेचा प्रचार व प्रसार सुरू झाला. चौदाव्या शतकातील महानुभाव पंथाच्या ‘लीळाचरित्र’ ग्रंथात आणि इतर ऐतिहासिक दस्तऐवजांमध्ये खंडोबाचे सर्वप्रथम उल्लेख आढळतात.
‘मल्हारी माहात्म्य’ या ग्रंथानुसार खंडोबाचे संदर्भ ब्रह्मांड पुराणातील ‘क्षेत्रकांड’ भागात आलेले आहेत. या पुराणातील कथेनुसार मणी आणि मल्ल या दैत्यांच्या छळापासून ऋषीमुनींचे रक्षण करण्यासाठी भगवान शंकराने मार्तंड भैरवाचा अवतार घेतला होता.
हे मंदिर गावातील एका चौकात स्थित आहे. मंदिराच्या समोर एक वटवृक्ष असून त्याला पार बांधलेला आहे. मंदिराच्या समोर पुजाऱ्यांचे निवासस्थान आहे. त्यासमोर कोरीव पाषाणामध्ये बांधलेली सुमारे दहा फूट उंचीची एक दीपमाळ आहे. मंदिर जमिनीपासून सुमारे सहा फूट उंच अधिष्ठानावर आहे. स्थापत्यरचनेनुसार या मंदिराची रचना मुखमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृह अशा तीन भागांमध्ये विभागलेली आहे. मुखमंडपामध्ये समोरील भागात दोन गोलाकार दगडी स्तंभ आहेत. हे स्तंभ एकमेकांना नक्षीदार (महिरपी) तोरणाने जोडलेले आहेत. मुखमंडपाच्या पुढे सभामंडपाचे प्रवेशद्वार आहे. मुखमंडपातून आत येणाऱ्या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना दगडी ओटे (मृगासने) तयार केलेले आहेत. सभामंडपाच्या दर्शनी भिंतीवर प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांची चित्रे रेखाटलेली आहेत.
मंदिराचा सभामंडप हा बंदिस्त स्वरूपाचा आहे. तसेच त्यात उजेड आणि हवा येण्यासाठी दगडी खिडक्या (वातायने) बसवलेली आहेत. सभामंडपाच्या उजव्या बाजूच्या भिंतीतील देवकोष्टकात संत ज्ञानेश्वरांची मूर्ती प्रतिष्ठित आहे. सभामंडपामध्ये भिंतीलगत दोन वज्रपीठे आहेत. त्यातील एकावर विठ्ठल-रखुमाईची मूर्ती आणि दुसऱ्या ओट्यावर शिवलिंग व नंदीची पाषाणमूर्ती आहे. गर्भगृहातील ओट्यावरील लाकडी मखरामध्ये श्री खंडोबा, म्हाळसाई, बाणाई आणि हेगडे प्रधान यांच्या पाषाणमूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या बाह्य बाजूने प्रदक्षिणामार्ग आहे. या मार्गावर भिंतीलगत असलेल्या एका ओट्यावर श्रीराम, लक्ष्मण, सीतामाता आणि हनुमान यांच्या मूर्ती आहेत.
मंदिराच्या छतावर चारही बाजूंनी सुरक्षिततेसाठी दगडी कठडा बांधलेला आहे. गर्भगृहाच्या छतावर चार थरांचे वर्तुळाकार शिखर उभारलेले आहे. या शिखराच्या खालील दोन्ही थरांमध्ये प्रत्येकी आठ देवकोष्टके आहेत. त्यामध्ये देवीदेवतांच्या मूर्ती बसवलेल्या आहेत. शिखराचे सर्व थर हे कमळाच्या पाकळ्यांच्या नक्षीने विभाजित केलेले आहेत. सर्वात वरील थर वरच्या बाजूला निमुळता होत गेलेला आहे.
मंदिरात दरवर्षी मार्गाशीर्ष शुद्ध प्रतिपदा ते चंपाषष्ठी असा सलग सहा दिवसांचा उत्सव साजरा केला जातो. या उत्सवाच्या पाचव्या दिवशी देवाचा पालखी सोहळा आयोजित केला जातो. या सोहळ्यात म्हाळसा व बाणाई यांच्यासह देवाची उत्सवमूर्ती पालखीत ठेवून नगरातून तिची प्रदक्षिणा घातली जाते. ढोल-ताशांच्या गजरात आणि भंडाऱ्याची उधळण करत भाविक या सोहळ्यात सहभागी होतात. उत्सवाच्या शेवटच्या दिवशी वेशीवरून एकमेकांना जोडलेले बारा गाडे भाविक ओढून मंदिरापर्यंत आणतात. हा सोहळा पाहण्यासाठी आणि गाडे ओढण्यासाठी परिसरातून भाविक उपस्थित राहतात. याच दिवशी लंगर तोडण्याचा विधी केला जातो. देवाचा जागर-गोंधळ साजरा केला जातो. सोमवती अमावस्या आणि दर महिन्याच्या अमावस्येला मंदिरात दर्शनार्थी भाविकांची गर्दी होते. त्यामुळे या स्थानाला यात्रेचे स्वरूप येते. याशिवाय मंदिरात दसरा, दिवाळी, श्रावण महिना आणि वर्षभरातील इतर सण-उत्सव धार्मिक पद्धतीने साजरे केले जातात. मंदिरात प्रामुख्याने रविवार, सोमवार, पौर्णिमा आणि अमावस्या या दिवशी दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या अधिक असते. दररोज सकाळी ६ वाजल्यापासून रात्री ८ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
