
सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वरनजीक असलेल्या पाचगणी शहराची स्वतंत्र अशी ओळख आहे. प्रसन्न वातावरण, डोंगर, दऱ्या, धबधबे, लेण्या, पठार असा निसर्गसमृद्ध परिसर हे पाचगणीचे वैशिष्ट्य. पर्यटनदृष्ट्या खास असलेल्या पाचगणीला ऐतिहासिक व धार्मिकदृष्ट्याही महत्त्व आहे. पाचगणी शहरालगत असलेले दांडेघर येथील प्राचीन केदारेश्वर व शहरातील जागृत घाटजाई देवी ही दोन मंदिरे हजारो भाविकांची श्रद्धास्थाने आहेत. यातील केदारेश्वर मंदिर हे आपल्या प्राचीन समृद्धीची साक्ष देते तर घाटजाई देवीचे मंदिर हे येथील उत्सवांसाठी प्रसिद्ध आहे.
वाई–महाबळेश्वर मार्गावर पसरणी घाटातून पुढे आल्यावर पाचगणीच्या आधी दोन किमी अंतरावर दांडेघर गाव लागते. मुख्य मार्गापासून जेमतेम २०० मिटर अंतरावर गावाच्या मध्यभागी प्राचीन केदारेश्वराचे मंदिर आहे. मंदिर हेमाडपंती शैलीतील असून त्याचे बांधकाम १२व्या वा १३व्या शतकातील असावे, असे अभ्यासकांचे म्हणणे आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराज अनेकदा या मंदिरात दर्शनासाठी आल्याचे सांगितले जाते. केदारेश्वर मंदिराभोवती उंच दगडी तटबंदी असून त्यात असलेल्या दगडी कमानीतून पायऱ्या उतरून मंदिराकडे जावे लागते. या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूला भाविकांना थांबण्यासाठी ओवऱ्या बांधलेल्या आहेत.
मंदिराच्या कमानीजवळ पुजासाहित्य विक्रीची दुकाने आहेत. कमानीतून प्रवेश केल्यावर खालच्या बाजुला असलेल्या पुरातन मंदिराचे दर्शन होते. नंदीमंडप, जोडमंडप, सभामंडप व गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. नंदीमंडपातील नंदीची मूर्ती अडिच ते तीन फूट उंचीची असून नंदीला पितळी मुखवटा लावल्याने तो वैशिष्ट्यपूर्ण भासतो. अशा प्रकारे नंदीला पितळी मुखवटा लावल्याचे इतरत्र कोठे पाहायला मिळत नाही. नंदीमंडपापासून दोन फुटांवरच मुख्य मंदिराचा जोडमंडप आहे. मुख्य सभामंडपाला जोडून असलेल्या या जोडमंडपात १० दगडी खांब आहेत. तर सभामंडपात १६ खांब आहेत. हे सर्व खांब गोलाकार धाटणीचे आहेत. सभामंडपातून गर्भगृहात
जाण्यासाठी एक लहानसे प्रवेशद्वार आहे. त्याच्या दोन्ही बाजूला श्रीभैरवनाथ, देवी कडेश्वरी यांच्यासह अनेक देवीदेवतांच्या प्राचीन मूर्ती आहेत. सभामंडपापासून काहीशा खोलवर असलेल्या गर्भगृहात जाण्यासाठी पायऱ्या उतरून जावे लागते. तेथे मोठे प्राचीन शिवलिंग असून त्यावरील शाळुंकेच्या जागेवर काही खडकसदृश्य दगड आहेत व त्यातून सतत पाणी बाहेर येत असते. हेच पाणी मंदिराच्या मागील बाजूस असलेल्या पुष्करणीमध्ये जाते. या मंदिराचे वैशिष्ट्य असे की मुख्य शिवलिंगासह या मंदिरात एकूण २२ प्राचीन दगडी मूर्ती असून त्यावरील कलाकुसर व कोरीवकाम अद्यापही सुस्थितीत असल्याचे पाहायला मिळते.
मंदिराच्या प्रांगणात सर्वत्र दगडी फरसबंदी आहे. मंदिर बांधकामाच्या वेळी लावलेले दगड आजही येथे सुस्थितीत आहेत. मंदिराच्या उजवीकडे प्रदक्षिणा मार्गावर श्री सती व श्री जननी माता यांच्या मूर्ती आहेत. मंदिराच्या मागील बाजूस एक लहानशी पुष्करणी असून त्यात गोमुखातून बाराही महिने पाणी पडत असते. या पुष्करणीमध्ये खाली उतरण्यासाठी तिन बाजूने पायऱ्या आहेत. मंदिराच्या समोरील बाजूस नंदीमंडपाच्या मागे श्रीगणेश, श्री दाजी बुवा व संत दत्तात्रेय महाराज कळंबे यांच्या मूर्ती आहेत. मंदिराजवळ एक आंब्याचे झाड असून त्याला अश्विन महिन्यात मोहोर येतो. अशा प्रकारची अवेळी फळे देणारी झाडे दुर्मिळ असतात.
केदारेश्वर मंदिरापासून साधारणतः दोन किमी अंतरावर वाई–पाचगणी रस्त्याला लागून पाचगणी शहराचे आराध्य दैवत म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या श्री घाटजाई काळेश्वरी देवी मंदिराची कमान आहे. तेथून पुढे काही अंतरावर गर्द वनराईत, टेबल लॅण्डवर (डोंगरावरील पठार) घाटजाई काळेश्वरी देवीचे मंदिर आहे. हे जागृत देवस्थान असून या देवीमुळे येथील घाटमार्गावर शक्यतो अपघात होत नाहीत व कोणाला मोठी दुखापत होत नाही, अशी या परिसरातील भाविकांची श्रद्धा आहे.
निसर्गसमृद्ध परिसरात वास्तव्य करून असलेली ही देवी नवसाला पावणारी आहे, अशी मान्यता आहे. येथून जवळच असलेल्या पसरणी येथील भैरवनाथाची यात्रा पार पडल्यानंतर माघ वद्य नवमी आणि दशमीला घाटजाई काळेश्वरीचा वार्षिक यात्रोत्सव सुरू होतो. यावेळी झांजांच्या तालावर ढोल वाजविणाऱ्यांमध्ये होणारी चढाओढ आणि गुलाल–खोबऱ्याची उधळण हे या उत्सवाचे वैशिष्ट्य आहे. या वेळी संपूर्ण मंदिर परिसरात रोषणाई तसेच पताका लावून सजावट केली जाते.
या उत्सवात देवीचा भंडारा, देवींच्या पालखीची मिरवणूक, जागर, ढोल पथक व लेझीम यांच्या जुगलबंदीत छबिना (मिरवणूक) व लोकनाट्ये असे विविध कार्यक्रम पार पडतात. याशिवाय रामदास नवमीला (फाल्गुन कृष्ण नवमी) या देवीचा जागर व यात्रा असते. या वेळीही हजारोंच्या संख्येने भाविक या देवीच्या दर्शनाला येतात. त्याचबरोबर प्रत्येक मंगळवार, शुक्रवार तसेच नवरात्रीच्या नऊ दिवसांमध्ये येथे भाविकांची गर्दी असते.

सतारा जिले में महाबलेश्वर के निकट स्थित पंचगनी नगर की अपनी विशिष्ट पहचान है। सुखद वातावरण, पहाड़, घाटियाँ, झरने, गुफाएँ और पठार—ऐसा प्राकृतिक सौंदर्य पंचगनी की विशेषता है। पर्यटन की दृष्टि से प्रसिद्ध पंचगनी को ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्त्व भी प्राप्त है। पंचगनी शहर के समीप स्थित दांडेघर गाँव का प्राचीन केदारेश्वर मंदिर और शहर में स्थित जागृत ‘घाटजाई देवी’ मंदिर—ये दोनों मंदिर हज़ारों श्रद्धालुओं के आस्था-केंद्र हैं। इनमें केदारेश्वर मंदिर अपनी प्राचीन वैभवपूर्ण परंपरा के लिए प्रसिद्ध है। वहीं घाटजाई देवी मंदिर यहाँ आयोजित उत्सवों के लिए जाना जाता है।
वाई–महाबलेश्वर मार्ग पर पसरणी घाट पार करने के बाद पंचगनी से दो किलोमीटर पहले दांडेघर गाँव आता है। मुख्य मार्ग से लगभग 200 मीटर अंदर गाँव के मध्य में प्राचीन केदारेश्वर मंदिर स्थित है। यह मंदिर हेमाडपंती शैली में निर्मित है। इसका निर्माण 12वीं या 13वीं शताब्दी का माना जाता है। ऐसा कहा जाता है कि छत्रपति शिवाजी महाराज अनेक बार यहाँ दर्शनार्थ पधारे थे।
मंदिर के चारों ओर पत्थर की ऊँची प्राचीर है। इस प्राचीर में बनी पत्थर की मेहराबों से नीचे उतरती हुई सीढ़ियों द्वारा मंदिर तक पहुँचना पड़ता है। इन सीढ़ियों के दोनों ओर श्रद्धालुओं के ठहरने हेतु बैठक स्थान बने हुए हैं।
मंदिर की मेहराब के पास पूजा-सामग्री की दुकानें हैं। मेहराब से भीतर प्रवेश करते ही नीचे की ओर स्थित प्राचीन मंदिर के दर्शन होते हैं। मंदिर की संरचना—नंदीमंडप, नंदीमंडप और सभामंडप को जोड़ने वाला मंडप (संलग्न मंडप), सभामंडप और गर्भगृह—इस प्रकार है। नंदीमंडप में नंदी की ढाई से तीन पद ऊँची मूर्ति है। इसे पीतल का मुखौटा पहनाया गया है। इससे इसका रूप अत्यंत विशिष्ट प्रतीत होता है। नंदी को इस प्रकार पीतल का मुखौटा पहनाने की प्रथा हर जगह विरल ही मिलती है। नंदीमंडप से दो पद की दूरी पर मुख्य मंदिर का जोड़-मंडप है। मुख्य सभामंडप से जुड़े इस जोड़-मंडप में पत्थर के 10 स्तंभ हैं। वहीं सभामंडप में 16 स्तंभ हैं। ये सभी वृत्ताकार संरचना के हैं। सभामंडप से गर्भगृह की ओर जाने के लिए एक छोटा प्रवेश द्वार है। इसकी दोनों ओर श्री भैरवनाथ और देवी काडेश्वरी सहित अनेक प्राचीन देवी-देवताओं की मूर्तियाँ स्थापित हैं। सभामंडप से कुछ नीचे उतरकर गर्भगृह तक पहुँच सकते हैं। वहाँ एक विशाल प्राचीन शिवलिंग है। जलाधारी के स्थान पर कुछ पत्थर हैं। इनसे निरंतर जल प्रवाहित होता रहता है।
यही जल मंदिर के पीछे स्थित पुष्करिणी (कुंड) में पहुँचता है। इस मंदिर की विशेषता यह है कि मुख्य शिवलिंग सहित कुल 22 प्राचीन पाषाण मूर्तियाँ यहाँ विद्यमान हैं। इनकी कलाकारी और नक्काशी आज भी सुरक्षित दिखाई देती है।
मंदिर के प्रांगण में हर जगह पत्थर का फर्श है। मंदिर निर्माण के समय बिछाए गए ये पत्थर आज भी यथावत सुरक्षित हैं। मंदिर की दाईं ओर प्रदक्षिणा मार्ग पर श्री सती और श्री जननी माता की मूर्तियाँ हैं। मंदिर के पीछे एक छोटी पुष्करिणी है। इसमें निरंतर गोमुख से जल प्रवाहित होता है। इस पुष्करिणी में नीचे उतरने हेतु तीन दिशाओं में सीढ़ियाँ बनी हैं। मंदिर के सम्मुख नंदीमंडप के पीछे श्री गणेश, श्री दाजी बुवा और संत दत्तात्रेय महाराज कलंबे की मूर्तियाँ स्थापित हैं। मंदिर के समीप एक आम का वृक्ष है। इस पर अश्विन मास में नई कोंपलें आती हैं। इस प्रकार का असमय फल-फूल देने वाला वृक्ष अत्यंत दुर्लभ माना जाता है।
केदारेश्वर मंदिर से लगभग दो किलोमीटर की दूरी पर वाई–पंचगनी मार्ग के निकट मेहराब स्थित है।
यह पंचगनी शहर की आराध्य देवी के रूप में प्रसिद्ध श्री घाटजाई कालेश्वरी देवी मंदिर की मेहराब है। वहाँ से कुछ दूरी आगे घने वनक्षेत्र में टेबल लैंड (पठार) के ऊपर घाटजाई कालेश्वरी देवी का मंदिर है। यह एक जागृत देवस्थान है। श्रद्धालुओं में यह मान्यता प्रचलित है कि देवी की कृपा से घाट-मार्ग पर दुर्घटनाएँ नहीं होतीं। वहाँ कोई बड़ी हानि नहीं होती है।
प्रकृति-संपन्न परिसर में स्थित यह देवी मनोकामना पूर्ण करने वाली मानी जाती हैं। पास ही स्थित पसरणी के भैरवनाथ का मेला संपन्न होने के बाद माघ कृष्ण (वद्य) नवमी और दशमी को ‘घाटजाई कालेश्वरी’ का वार्षिक मेला प्रारंभ होता है। इस समय झाँझों की थाप पर ढोल-वादक दलों के बीच होने वाली स्पर्धा मुख्य आकर्षण होती है। गुलाल एवं नारियल उड़ाना इस उत्सव की विशेष पहचान है। मंदिर परिसर को पताकाओं और रोशनी से सजाया जाता है।
मेले के दौरान देवी का भंडारा और देवी की पालकी की शोभायात्रा (छबीना) आयोजित की जाती है। इसमें जागरण, ढोल पथक व लेझीम दलों की जुगलबंदी और लोकनाट्य जैसे विविध कार्यक्रम होते हैं। इसके अतिरिक्त रामदास नवमी (फाल्गुन कृष्ण नवमी) को भी देवी का जागरण और मेला संपन्न होता है। इस समय भी हज़ारों श्रद्धालु दर्शनार्थ आते हैं। इसके अलावा प्रत्येक मंगलवार, शुक्रवार तथा नवरात्रि के नौ दिनों में यहाँ श्रद्धालुओं की भारी भीड़ उमड़ती है।