कष्टभंजन देव हनुमान मंदिर

घळुडीधाम, तालुका कामरेज, जिल्हा सुरत

कष्टभंजन देव हनुमान मंदिर हे ‘श्री पंचदेव स्वामीनारायण कष्टभंजन हनुमान मंदिर’ या नावानेही ओळखले जाते. हे कामरेजमधील घळुडीधाम येथे स्थित एक अत्यंत पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. येथे भाविकांची भगवान हनुमानावर अढळ श्रद्धा आहे. ते त्यांना दुःखांचे निवारण करणारे, संकटे दूर करणारे आणि नकारात्मक शक्तींपासून संरक्षण करणारे दैवी सामर्थ्य मानतात. या मंदिरात, विशेषतः शनिवारी भाविकांची मोठी गर्दी असते आणि याच्या आध्यात्मिक महत्त्वामुळे याला ‘मिनी सारंगपूर’ असेही म्हटले जाते.

हे मंदिर सौराष्ट्रातील बोटाद जवळ असलेल्या सारंगपूर येथील प्रसिद्ध स्वामीनारायण हनुमान मंदिरापासून प्रेरित आहे. इतर स्वामीनारायण मंदिरांच्या विपरीत, जिथे स्वामीनारायण किंवा भगवान श्रीकृष्ण हे मुख्य देवता म्हणून पूजले जातात, सारंगपूर मंदिर हे भगवान हनुमानाची पूजा करण्यासाठी अद्वितीय आहे. अमेरिकेतील इंडियाना येथील वाबाश कॉलेजच्या ‘सेंटर फॉर द स्टडी ऑफ रिलिजन’चे संचालक रेमंड ब्रॅडी विल्यम्स यांनी त्यांच्या ‘ॲन इंट्रोडक्शन टू स्वामीनारायण हिंदूइझम’ (२००१) या पुस्तकात सारंगपूर मंदिराच्या आख्यायिकेचा उल्लेख केला आहे. या वृत्तानुसार, गोपालनंद स्वामींनी सारंगपूरमध्ये हनुमानाच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली होती. असे म्हटले जाते की, जेव्हा त्यांनी काठीने मूर्तीला स्पर्श केला, तेव्हा ती जिवंत होऊन हालचाल करू लागली. ही चमत्कारिक कथा तेथे नकारात्मक प्रभाव आणि मानसिक व्याधी दूर करण्यासाठी केल्या जाणाऱ्या विधींचा आधार आहे. घळुडीधाम मंदिरही अशाच प्रथांचे पालन करते, म्हणूनच याला अनेकदा ‘मिनी सारंगपूर’ म्हटले जाते.

हे मंदिर विस्तीर्ण परिसरात पसरलेले असून येथे एक भव्य प्रवेशद्वार आहे. प्रवेश केल्यावर, डाव्या बाजूला चंडिका हनुमानाचे प्राचीन मंदिर दिसते. एका उंच चौथऱ्यावर खुल्या मंडपात स्थित चंडिका हनुमानाची मूर्ती उजव्या हातात गदा, डाव्या हातात पर्वत (द्रोणागिरी) घेतलेली आणि एका पायाने राक्षसी सिंहिकेला तुडवलेली आहे. ही मूर्ती वाल्मिकी रामायणातील सुंदरकांडच्या पहिल्या अध्यायातील सिंहिकेच्या कथेचा संदर्भ देते. लंकेच्या किनाऱ्यावर राहणारी सिंहिका ही सावली पकडण्याची क्षमता असलेली राक्षसी होती आणि तिने लंकेच्या प्रवासात हनुमानाला गिळण्याचा प्रयत्न केला होता. हनुमानाने तिचा वध केला. विष्णू पुराणातही ही कथा आढळते, ज्यात सिंहिकेला ऋषी कश्यप आणि दिती यांची कन्या आणि हिरण्यकश्यपूची बहीण असे म्हटले आहे. ती राहू आणि केतूची माताही होती.

चंडिका हनुमान मंदिराचे कोरीव काम अत्यंत सूक्ष्म आहे, ज्यामध्ये हत्ती आणि सिंहांच्या शिल्पांनी युक्त दगडी खांब आहेत. खांबांच्या वरच्या भागात भगवान शिव आणि भगवान श्रीकृष्णाची शिल्पे आहेत. छतावर नंदी आणि विष्णूचे कोरीव काम आहे. हनुमानाच्या मूर्तीखाली गरुडाचे शिल्प आहे. या गर्भगृहाच्या एका बाजूला भगवान राम, सीता आणि लक्ष्मणाची मूर्ती आहे, तर दुसऱ्या बाजूला रिद्धी-सिद्धीसह गणेशाची मूर्ती आहे.

चंडिका हनुमान मंदिराच्या अगदी समोर भव्य कष्टभंजन हनुमान मंदिर आहे, जे एका उंच चौथऱ्यावर स्थित आहे. यामध्ये मुख-मंडप, सभा-मंडप आणि गर्भगृह आहे. मंदिराचे शिखर चार गुंतागुंतीच्या घुमटाकार शिखरांनी सुशोभित केलेले आहे.

गर्भगृहात भगवान हनुमानाची मूर्ती एका सुशोभित चौथऱ्यावर विराजमान आहे. देव एका शक्तिशाली स्थितीत आहेत: एक पाय सिंहिकेवर, उजव्या हातात उंचावलेली गदा, डाव्या हातात राक्षसीचे केस, डोक्यावर मुकुट आणि अंगावर चिलखतासारखे वस्त्र आहे. मूर्तीच्या मागे विविध वानर सेवकांना दर्शवणारा दगडी कोरीव फलक आहे. देवाच्या चरणांशी सोन्याचा मुलामा दिलेली एक मोठी गदा आहे. मुख्य मूर्तीशेजारी शेंदूर फासलेली हनुमानाची दुसरी लहान मूर्ती आहे. गर्भगृहात भगवान राम, लक्ष्मण, सीता आणि स्वामी गोपालनंद यांच्याही मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या मध्यभागी एका उंच चौथऱ्यावर गदा घेतलेली हनुमानाची एक लहान मूर्ती ठेवलेली आहे.

गर्भगृहाच्या समोर भगवान गणेशाचे मंदिर आहे. सभा-मंडपाच्या भिंतींवर घनश्याम महाराज, हरिकृष्ण महाराज, नारायण भगवान आणि लक्ष्मी माता यांसारख्या स्वामीनारायण देवतांची मंदिरे आहेत.

मंदिर परिसरात नर्मदेश्वर महादेव (इच्छा पूर्ण करणारे शिव लिंग) यांचे एक छोटे मंदिर आहे. या मंदिराच्या शेजारी एका छताखालील मंडपात घोड्यावर स्वार असलेल्या स्वामीनारायणांची मूर्ती आहे. या मंडपाच्या मागे कष्टभंजन हनुमानाचे मोठे भित्तिचित्र आहे. संकुलात गोशाळा, पूजेच्या साहित्याचे दुकान आणि पुस्तकविक्री केंद्र यांसारख्या सुविधा आहेत.

कष्टभंजन देव हनुमान मंदिरात दर शनिवारी भाविकांची मोठी गर्दी असते, तर श्रावण महिन्यात ही संख्या अधिक वाढते. हनुमान जयंती आणि इतर हिंदू सण येथे मोठ्या भक्तीभावाने आणि उत्साहाने साजरे केले जातात. मंदिर दर्शनासाठी सकाळी ६:०० ते दुपारी १२:०० आणि दुपारी ३:३० ते रात्री ८:०० वाजेपर्यंत खुले असते.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • कामरेजपासून १० किमी आणि सुरतपासून २६ किमी अंतरावर स्थित.
  •  कामरेज आणि सुरत येथून सार्वजनिक वाहतूक (एसटी बसेस) उपलब्ध आहे.
  • अभ्यागत मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रात स्वतःच्या वाहनाने येऊ शकतात.
  •  मंदिर परिसरात राहण्याची सोय नाही.
  •  संपर्क: मंदिर कार्यालय: +९१-९९७९०४८८८३

 

Back To Home