कांथेरिया हनुमान मंदिर

सिंगणपोर, सुरत, गुजरात

कांथेरिया हनुमान मंदिर हे सुरतमधील सर्वात प्रसिद्ध मंदिरांपैकी एक आहे. येथे स्थापित हनुमानाची मूर्ती गुजरातच्या पालनपूर येथील ऐतिहासिक कांथेरिया हनुमान मंदिरातून आणलेल्या पवित्र ज्योतीने अभिषेक करून प्रतिष्ठित करण्यात आली आहे. लाल दगडापासून बनवलेल्या या मंदिरात रामायण काळातील एक दुर्मिळ दगडही आहे, ज्याबद्दल असे म्हटले जाते की, तो राम सेतू (लंकेला जोडणारा पौराणिक पूल) बांधताना वापरला गेला होता. हे मंदिर एक आध्यात्मिक केंद्र असून दररोज शेकडो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. हनुमान जयंती आणि श्रावण महिन्यात हे मंदिर भाविकांच्या गर्दीने विशेषतः गजबजलेले असते.

सुरतच्या सिंगणपोर भागात स्थित हे मंदिर एका प्रशस्त आवारात उंच चौथऱ्यावर बांधलेले आहे. मंदिराच्या बांधकामासाठी वापरलेला लाल वाळूचा दगड राजस्थानमधील बन्सी पहाडपूर येथून आणला होता, तर हनुमान आणि अंबा माता यांच्या मूर्तींसाठी लागणारे संगमरवर राजस्थानमधील मकराणा येथून आणले होते. दोन्ही मूर्ती स्थानिक पातळीवरच घडवण्यात आल्या आहेत. मंदिराचे बांधकाम २००५ मध्ये सुरू झाले आणि हनुमानाच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा २५ ते २९ नोव्हेंबर २०१० दरम्यान आयोजित भव्य धार्मिक महोत्सवात करण्यात आली.

प्राणप्रतिष्ठेपूर्वी, महंत क्षिप्रागिरी महाराज यांच्या मार्गदर्शनाखाली पालनपूर येथील कांथेरिया हनुमान मंदिरातील पवित्र ज्योत आणण्यात आली होती. पालनपूरचे कांथेरिया हनुमान मंदिर १९१६ मध्ये पालनपूरचे नवाब शेर मोहम्मद खान यांनी बांधले होते. दंतकथेनुसार, नवाब यांची कन्या जरीना ही एका गंभीर आजारातून महंत गणेशगिरी महाराज यांच्या आशीर्वादाने बरी झाली होती. भगवान हनुमानाचे दिव्य दर्शन झाल्यानंतर नवाब यांनी या मंदिराची निर्मिती केली. याच ऐतिहासिक मंदिरातील पवित्र ज्योत सुरतला आणण्यात आली होती.

मंदिराला एक भव्य कमानीदार प्रवेशद्वार असून अंगण पूर्णपणे पेव्हर ब्लॉक्सने बनवलेले आहे. समोरच, एका उंच चौथऱ्यावर हे भव्य मंदिर उभे आहे. मंदिराला तीन उरुशृंग शैलीतील शिखरे आणि दोन पिरॅमिड आकाराची उप-शिखरे आहेत, जी त्याच्या वास्तुशिल्पीय भव्यतेत भर घालतात. आवारात प्रवेश केल्यावर, भाविकांना एक उंच चौथरा दिसतो, ज्यावर असलेल्या मंडपात एक पवित्र होमकुंड आणि देवीची एक छोटी मूर्ती आहे. जवळच एका सुवर्ण मंदिरात जलाराम बापा, शनिदेव, साईबाबा, रामदेव महाराज, खोडियार माता, ब्राह्मणी, उमियामाता, अन्नपूर्णा, शंकर आणि शीतला माता यांसारख्या विविध देवतांच्या मूर्ती आहेत. उजव्या बाजूला एक मंडप आहे, ज्यात हनुमानाचे मोठे चित्र आणि भक्तीत तल्लीन झालेली हनुमानाची मूर्ती आहे, ज्याने रंगीबेरंगी वस्त्रे आणि मुकुट परिधान केला आहे.

मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी ३२ पायऱ्यांचा एक रुंद जिना आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना सिंहाचे पुतळे आहेत. मंदिराच्या रचनेत सभा मंडप आणि गर्भ मंडप यांचा समावेश आहे. सभा मंडप खुला असून तो बारकाईने कोरीव काम केलेल्या चौरस खांबांनी आणि सजावटीच्या मकर तोरणांनी सुशोभित केलेला आहे. खांबांच्या वरच्या भागात दशावतारांचे कोरीव काम आहे. सभा मंडपाच्या छतावर रामायणातील प्रसंगांचे जिवंत चित्रण पाहायला मिळते.

मंदिरात तीन गर्भगृहे आहेत. मुख्य गर्भगृहात हनुमानाची उभी मूर्ती आहे, जी वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजलेली आहे. मूर्तीच्या एका हातात गदा आणि दुसऱ्या हातात राक्षसी सिंहिकेचे केस आहेत. वाल्मिकी रामायणाच्या सुंदरकांडात, पहिल्या अध्यायात लंकेच्या जवळ समुद्रात राहणाऱ्या एका राक्षसीचे वर्णन आहे. सिंहिका नावाच्या या राक्षसीने हनुमानाची सावली पकडून त्यांना गिळण्याचा प्रयत्न केला होता. ग्रंथात तिचे विचार असे दिले आहेत: ‘इदं मम महासत्त्वं चिरस्य वशमागताम्, इति संचिन्त्य मनसा छायाम् अस्य समाक्षिपत्।’ (श्लोक १८६) याचा अर्थ असा: ‘किती दिवसांनंतर हा महाकाय जीव माझ्या हाती लागला आहे. याला खाऊन मी दीर्घकाळ तृप्त होईल,’ असे मनात विचार करून तिने हनुमानाची सावली पकडली. तथापि, हनुमानाने तिचा पराभव करून वध केला. विष्णू पुराणानुसार, सिंहिका ही ऋषी कश्यप आणि दिती यांची कन्या होती, ज्यामुळे ती राक्षस हिरण्यकश्यपूची बहीण ठरते. ती राहू आणि केतू या दोन खगोलीय ग्रहांची माता देखील होती, ज्यांचा संबंध ग्रहणांशी जोडला जातो.

डाव्या बाजूचे गर्भगृह अंबा मातेसाठी समर्पित आहे, जिथे ती आठ हातांत विविध शस्त्रे धारण केलेली दिसते. तिच्या मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना चांदीचे सिंहाचे पुतळे आहेत आणि भिंतींवर तिच्या नऊ रूपांचे चित्रण आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर बाण, घंटा, शंख आणि त्रिशूळ घेतलेल्या सूर्य नारायणाचे कोरीव काम आहे.

उजव्या बाजूचे गर्भगृह कोटेश्वर महादेवासाठी समर्पित आहे, या गर्भगृहात फणा काढलेल्या नागाच्या छायेखाली शिवलींग आहे. नंदी (शिवाचे वाहन) आणि कासव प्रवेशद्वारावर स्थित आहेत. भिंतींवर १२ ज्योतिर्लिंगांची चित्रे आहेत, तर गर्भगृहात पार्वती आणि वरच्या बाजूला ओम चिन्हाचे चित्रण आहे. एका विशेष प्रदर्शनात राम सेतू बांधकामात वापरला गेलेला दगड ठेवण्यात आला आहे.

भाविक दररोज सकाळी ५:०० ते दुपारी १२:३० आणि दुपारी ३:३० ते रात्री १०:३० या वेळेत मंदिरात दर्शन घेऊ शकतात. सकाळची आरती ५:३० वाजता आणि संध्याकाळची आरती ७:०० वाजता होते. भाविक दररोज होणाऱ्या सत्संगात आणि मारुती होम यज्ञ विधीमध्ये सहभागी होऊ शकतात. दर मंगळवारी सुंदरकांडाचे पठण केले जाते, तर पौर्णिमेच्या दिवशी दुपारी १:०० ते संध्याकाळी ७:०० या वेळेत हनुमान चालिसाचे अखंड पठण केले जाते. याव्यतिरिक्त, दर शनिवारी भाविकांना प्रसाद दिला जातो. मंगळवारी या मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी असते.

मंदिरात गोकुळाष्टमी आणि गुरु पौर्णिमा यांसारखे अनेक सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. महाशिवरात्रीच्या दिवशी शिवपूजा, रुद्राभिषेक आणि आरती यांसारखे विस्तृत विधी केले जातात. हनुमान जयंतीच्या दिवशी मंदिरात सुमारे ४०,००० भाविक येतात आणि या प्रसंगी सर्व अभ्यागतांना महाप्रसाद वाटला जातो.

श्रावण या पवित्र महिन्यात हजारो भाविक मंदिराला भेट देतात. या महिन्यातील एक विशेष आकर्षण म्हणजे मंदिर परिसरात सुमारे १,२५,००० रुद्राक्षांपासून बनवलेली शिवलिंगाची प्रतिकृती. या काळात भेट देणाऱ्या भाविकांना प्रसाद म्हणून रुद्राक्ष दिला जातो.

कंठरिया धाम मंदिर चॅरिटेबल ट्रस्टद्वारे व्यवस्थापित हे मंदिर अनेक समाजोपयोगी उपक्रम राबवते: दर रविवारी गरजू लोकांसाठी साप्ताहिक अन्नदान कार्यक्रम. मंदिर परिसरात गोशाळा चालवली जाते. परिसरातील गरजू विद्यार्थ्यांना दरमहा शालेय साहित्याचे वाटप केले जाते.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • सुरतपासून ११ किमी अंतरावर स्थित.
  • सुरत महानगरपालिकेच्या बसेस आणि खाजगी वाहनांद्वारे पोहोचता येते, तसेच पार्किंगची उत्तम सोय उपलब्ध आहे.
  • भाविकांसाठी मंदिर परिसरात राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय: +९१ ९९०४१९००५०
Back To Home

मंदिरे