कंसारी माता मंदिर

कवला, ता. सोनगड, जि. तापी

कंसारी माता ही धान्याची देवी म्हणून पूजली जाते आणि सातपुडा पर्वत रांगेत राहणाऱ्या भिल्ल समाजाची ती कुलदेवी आहे. तिला देवमोगरा, याहा मोगी आणि पांडुरी देवी अशा नावांनीही ओळखले जाते. तिचे मूळ मंदिर नर्मदा जिल्ह्यातील सागबारा येथील देवमोगरा येथे आहे, परंतु गुजरात आणि महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी तिची पूजा केली जाते. तिला समर्पित असलेल्या महत्त्वाच्या ठिकाणांपैकी एक कवला गावातील वनक्षेत्रात आहे. येथील आदिवासी समुदायासाठी, कंसारी माता ही अन्नपूर्णा देवीचेच एक रूप मानली जाते. आसपासच्या परिसरातील भाविकांची तिच्यावर गाढ श्रद्धा आहे.

१९५६ मध्ये लंडन विद्यापीठाच्या स्कूल ऑफ ओरिएंटल अँड आफ्रिकन स्टडीजमधील सांस्कृतिक मानववंशशास्त्राचे व्याख्याते टी. बी. नाईक यांनी त्यांच्या ‘द भिल्स – अ स्टडी’ या पुस्तकात भिल्ल देवतांबद्दलच्या अनेक दंतकथा नोंदवल्या आहेत. त्यांच्या मते, राजा पंथा ही एक पूजनीय भिल्ल देवता आहे आणि कंसारी माता (देवमोगरा) ही त्यांची पत्नी आहे. भिल्लांच्या भिवरी भाषेतील ‘देवगीत’ नावाच्या अनेक आदिवासी लोकगीतांतून तिच्या महानतेचे वर्णन केले जाते. अशाच एका गीतातून तिचे शेती आणि पशुधनाशी असलेले नाते अधोरेखित होते: ‘डोगु कोसले અહીંયે गढ બાંધેલો મા દેવે । તિયા ગઢુને બેના ખાંભ રોપેલો મા દેવે । તિયા ખાંભા પે તો ગોરો દાવો બાંધેલો મા દેવે । તિયા દાવાએ ગોરી ગાય બાંધેલી મા દેવે । તિયા ઢાળયા કી ઉબળી ખેતી કહી દીધી મા દેવે ।’. याचा अर्थ असा, ‘पर्वताच्या कड्यावर देवीचे घर आहे, तिने एक पवित्र खांब रोवला, त्याला एक पांढरी गाय बांधली, त्या गाईला पांढरे वासरू झाले आणि त्या वासराच्या मदतीने आम्ही आमची शेते नांगरली.’

आणखी एक देवगीत तिच्या निवासाचे वर्णन करते: ‘યે ચારી ઓવરી ફિરેલી દેવે અહીં મોગીરા । યે કેલ્લો રાજ ગમેલો દેવે અહીં મોગીરા । યે હેલ્લો દાબ ગમેલો દેવે અહીં મોગીરા । યે હેલ્લો દાબૂં રેનારે દેવે અહીં મોગીરા । યે હેલ્લો વારો ચાલે હે દેવે અહીં મોગીરા ।’ याचा अर्थ – ‘तू चारही दिशांत भटकली आहेस, हे याहा मोगी, तू दाभमध्ये स्थायिक झालीस, तुला थंड दरी आवडली, तू तिथे राहिलीस जिथे मंद वारे वाहतात.’ त्याचप्रमाणे, कवला येथील कंसारी मातेचे मंदिर निसर्गाच्या कुशीत, डोंगराच्या उतारावर वसलेले आहे.

सुरत जिल्ह्याच्या विभाजनानंतर २००७ मध्ये तयार झालेल्या तापी जिल्ह्यातील सोनगड तालुका या मंदिराचे स्थान आहे. कवला गाव गुजरात-महाराष्ट्र सीमेजवळ सातपुडा पर्वताच्या वनक्षेत्रात वसलेले आहे. १७१९ मध्ये बडोदा राज्याचे संस्थापक पिलाजीराव गायकवाड यांनी स्थानिक भिल्लांकडून सोनगड किल्ला जिंकून घेतला. स्थानिक आदिवासींच्या मदतीने त्यांनी १७२१ मध्ये हा किल्ला बळकट केला आणि तो आपला पहिला मुख्य तळ बनवला. त्यांनी किल्ल्याच्या आवारात एक राजवाडाही बांधला, ज्यामुळे या शहराला सोनगड असे नाव पडले.

या जंगलात असलेल्या मंदिरासमोर एक मोठे अंगण आहे, जिथे खांबावर भगवा ध्वज फडकत असतो. मंदिराच्या उजव्या बाजूला एक प्राचीन विहीर आहे. कंसारी मातेला समर्पित हे मंदिर आदिवासी जीवनातील साधेपणा दर्शवते. हे मंदिर डोंगराच्या उतारावर उंच ठिकाणी दगडी पायावर बांधलेले असून त्याला छप्पर आहे. मंदिराकडे जाण्यासाठी काही पायऱ्या आहेत. खालच्या स्तरावर एक सभा मंडप आहे आणि वरच्या बाजूला गर्भगृह आहे.

या वरच्या दालनात संगमरवरी फरशीचे चौथरे आहेत, ज्यावर काही दगडी स्लॅब आहेत. तिथे एका लहान गुहेसारख्या जागेत कंसारी मातेची रंगीत वस्त्रांनी सजवलेली दगडी मूर्ती आहे. या जागेच्या उजव्या बाजूला एका मोठ्या लाकडी खुर्चीवर देवीची मूर्ती विराजमान आहे, तर डाव्या बाजूला अखंड दिवा तेवत असतो. त्यापलीकडे, मागे एका खुल्या देवळात सहा दगडी मूर्ती ठेवल्या आहेत. देवीच्या मंदिराच्या वरील तुळईला नारळ आणि धान्याच्या लोंब्या अर्पण केल्या जातात.

या जागेच्या जवळ आणि मागे अनेक मातीच्या घोड्यांच्या मूर्ती आणि घोड्यांसारख्या दिसणाऱ्या प्रतिमांनी सजवलेले चौथरे आहेत. देवीला नवस फेडताना हे घोडे आणि अशाच प्रकारच्या विशिष्ट वस्तू अर्पण म्हणून आणल्या जातात. तिचे भक्त मानतात की ही देवी नवस आणि प्रार्थना पूर्ण करते. धान्याची देवी असल्याने, शेतातील पहिले पीक तिला अर्पण करण्याची परंपरा आहे. या विधीनंतरच धान्य घरी वापरले जाते किंवा बाजारात विकले जाते.

मंदिरात येणारे भक्त बांबूची टोपली (हिजारी) घेऊन येतात, ज्यामध्ये नारळ, तांदूळ आणि इतर अर्पण असते. नवरात्रीमध्ये येथे मोठा उत्सव साजरा केला जातो, तेव्हा हजारो भाविक पारंपरिक वाद्ये वाजवत आणि तिच्या स्तुतीपर देवगीते गात येथे येतात. देवीला धान्य अर्पण केल्यानंतर, अनेक भक्त तिथेच जेवण बनवून त्याचा प्रसाद घेतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • सोनगडपासून १३ किमी आणि व्यारापासून १७ किमी अंतरावर स्थित
  • सोनगडपासून एसटी सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहनांनी मंदिरापर्यंत पोहोचता येते
  • परिसरात राहण्याची किंवा खाण्यापिण्याची सोय उपलब्ध नाही संपर्क: पुजारी – मोबाईल: ९०९९३४८३८२
Back To Home