कणकेश्वरी माता मंदिर

परदेशीपुरा, इंदूर, जिल्हा इंदूर

आदिमाया, आदिशक्तीचे अवतार असलेल्या कणकाई मातेला ‘कणकेश्वरी’ या नावानेही पुजले जाते. ही देवी राजस्थान, गुजरात आणि मध्य प्रदेशातील अनेक कुटुंबांची कुलदेवी आहे आणि तिचे मूळ स्थान गुजरातमध्ये आहे. मध्य प्रदेशातील या देवीच्या सर्वात महत्त्वाच्या मंदिरांपैकी एक मंदिर इंदूरमध्ये स्थित आहे. दिल्लीच्या अक्षरधाम मंदिराच्या धर्तीवर बांधलेले हे मंदिर असंख्य भक्तांसाठी एक पवित्र केंद्र आहे आणि आपली भव्यता व सौंदर्यामुळे ते पर्यटकांसाठीही आकर्षणाचे केंद्र बनले आहे. भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, जेव्हा एखादी व्यक्ती देवीची मनापासून भक्ती करते, तेव्हा ती तिची प्रत्येक मनोकामना पूर्ण करते.

सौराष्ट्रातील जुनागड जिल्ह्यातील गिर नॅशनल पार्कमध्ये, जंगलाच्या अगदी मध्यभागी देवी कणकाईचे एक मोठे मंदिर आहे. वैश्य सुतार (वढिया आणि पडीयार), गुर्जर सुतार (पंचसार), भावसार (बाहेकर), उनावेल ब्राह्मण, भद्रेश्वर-वांजा आणि बोरखेटरिया-वांजा वैश्य यांसारख्या अनेक समुदायांची ती कुलदेवी म्हणून पूजली जाते. एका पौराणिक कथेनुसार, पांडव वनवासाच्या काळात गिरच्या घनदाट जंगलात आले होते आणि त्यांना देवीचे दर्शन झाले होते. तिथून निघताना त्यांना तहान लागली; तेव्हा अर्जुनाने जमिनीवर बाण मारून पाणी काढले आणि त्या ठिकाणी महादेवाचे लिंग स्थापित केले. हे तीर्थक्षेत्र ‘बाणेज महादेव’ म्हणून ओळखले जाते. असे मानले जाते की इंदूरमध्ये प्रतिष्ठित केलेली कणकेश्वरी माता ही गिरच्या त्याच कणकाईचा एक तेजस्वी अंश आहे.

इंदूर मंदिराचा इतिहास असा सांगितला जातो – शहरात राहणाऱ्या कणकाईच्या भक्तांना येथे देवीचे एक भव्य मंदिर बांधण्याची इच्छा होती. सर्वांनी एकत्र येऊन ‘कणकेश्वरी देवी भक्त मंडळ’ स्थापन केले आणि भाविकांकडून देणग्या गोळा करण्यास सुरुवात केली. २००२ मध्ये मंदिराच्या कामाला सुरुवात झाली. दिल्लीच्या अक्षरधामसारखे सौंदर्य प्राप्त करण्यासाठी राजस्थानमधून विशेष मकराना संगमरवर मागवण्यात आला. राजस्थानमधील मंदिर वास्तुकलेत निष्णात असलेल्या कारागिरांना पाचारण करण्यात आले. बांधकामाचे काम सुमारे पंधरा वर्षे सुरू होते आणि २०१७ मध्ये देवीच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली.

सुमारे साठ हजार चौरस फूट जागेत पसरलेले हे मंदिर एखाद्या भव्य राजवाड्यासारखे दिसते आणि ते सुशोभित परिसरात वसलेले आहे. दक्षिणात्य शैलीतील एक भव्य प्रवेशद्वार हे मुख्य द्वार आहे; त्याचे खांब आणि कमानी उत्कृष्ट कोरीव कामांनी सजवलेले आहेत. प्रवेशद्वारावर एक मुख्य शिखर आणि सहा उप-शिखरे आहेत आणि आत भाविकांच्या बसण्यासाठी बाके आहेत. समोरच कारंज्यासह एक मोठे पाण्याचे टाके आहे. संपूर्ण प्रांगणात दिवे आणि फुलांची झुडपे शोभा वाढवतात आणि संपूर्ण परिसर दगडी फरशीने नीटनेटका केला आहे.

देवीचे मंदिर एका उंच चौथऱ्यावर वसलेले आहे. जमिनीपासून गर्भगृहापर्यंतची उंची सुमारे नव्वद फूट आहे, तर ध्वज आणि कळसासह मंदिराची एकूण उंची एकशे एक फूट आहे. अठरा रुंद पायऱ्या चढून मंदिराच्या व्यासपीठावर जाता येते. ही वास्तू दुमजली असून त्यात मुख-मंडप, सभा-मंडप आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. प्रकाश आणि हवा खेळती राहण्यासाठी बाहेरील भिंतींमध्ये सुमारे सत्तर खिडक्या (गवाक्ष) ठेवण्यात आल्या आहेत. पुढच्या आणि सभा-मंडपाच्या छताच्या कोपऱ्यात लहान घुमट आहेत आणि सभा-मंडपाच्या छताच्या मध्यभागी एक मोठा घुमट लटकलेला आहे. गर्भगृहाचे छत दोन्ही बाजूंना उतरत्या उताराचे असून, त्यावरून शिखर वर जाते.

सभा-मंडपात प्रवेश करण्यासाठी एक गोलाकार, कमानीचे प्रवेशद्वार आहे. हा दुमजली हॉल प्रशस्त आणि हवेशीर आहे. वरचा मजला चारही बाजूंनी बाल्कनीप्रमाणे आहे, ज्यामुळे मधला भाग उंचीपर्यंत मोकळा राहतो, जिथे एक भव्य झुंबर लटकलेले आहे. समोरच मंदिराचे उंच गर्भगृह आहे. कोरीव मकराना संगमरवरातून घडवलेले, त्याचे प्रवेशद्वार एक सुंदर कमानीचे आहे आणि त्या वर सिंहावर स्वार असलेल्या जगन्माता कणकेश्वरीची मोठी प्रतिमा आहे. आत, एका उंच चौरंगावर कणकेश्वरी मातेची मूर्ती विराजमान आहे. जयपूरहून आणलेल्या संगमरवराच्या एका अखंड शिळेतून कोरलेली ही देवी सिंहावर स्वार, सहा हातांची आणि शस्त्रे धारण केलेली आहे. तिच्या मस्तकावर सुवर्ण मुकुट आहे आणि ती मौल्यवान वस्त्रे व दागिन्यांनी सजलेली आहे. तिच्या वर पितळी छत्री आहे. गर्भगृहाभोवतीची प्रदक्षिणा सभा-मंडपातूनच सुरू होते.

कणकेश्वरी माता नवसाला पावणारी आणि मनातील इच्छा पूर्ण करणारी मानली जाते. येथे गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवर आपल्या इच्छा लिहिण्याची प्रथा आहे. तिथे भाविकांनी आपल्या आई-वडील आणि बहिणींच्या सुख-समृद्धीसाठी लिहिलेल्या अनेक प्रार्थना पाहता येतात.

येथे नवरात्र मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. मंदिराद्वारे आयोजित गरबा उत्सवात हजारो भाविक सहभागी होतात. ‘माँ कणकेश्वरी रिलिजियस अँड चॅरिटेबल ट्रस्ट’च्या माध्यमातून भाविकांना विविध आरोग्य सुविधा पुरवल्या जातात – दररोज नेत्ररोग, दंतचिकित्सा, रक्त तपासणी आणि फिजिओथेरपी केली जाते आणि होमिओपॅथिक क्लिनिकमध्ये नाममात्र शुल्कात भाविकांवर उपचार केले जातात.

उपयुक्त माहिती

  • इंदूर बस स्थानक आणि रेल्वे स्टेशनपासून सुमारे ५ किमी अंतरावर
  • बस स्थानक आणि रेल्वे स्टेशनवरून रिक्षा आणि टॅक्सी उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात निवास आणि भोजनाची सोय उपलब्ध
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, मो. ०७८०५०७४२९०
Back To Home