कमलेश्वर महादेव मंदिर

कवी, ता. जंबुसर, जि. भरूच

पौराणिक काळात ‘कंकवती नगरी’ आणि ‘कपिलक्षेत्र’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कवी या प्राचीन गावात कमलेश्वर महादेवाचे प्राचीन मंदिर स्थित आहे. असे म्हटले जाते की, या पवित्र मंदिरातील ‘शिवलिंगांची’ स्थापना देवर्षी नारद मुनींनी केली होती. मुख्य मंदिराच्या भोवती अकरा रुद्र महादेवांची मंदिरे आहेत. या पवित्र परिसराला काशीसारखेच महत्त्व आहे आणि भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, येथे महादेवाचे दर्शन घेतल्याने काशी विश्वेश्वराच्या दर्शनाइतकेच पुण्य लाभते. श्रावण महिन्यातील शुभ काळात आणि महाशिवरात्रीच्या रात्री, शेकडो भाविक येथे ‘जलाभिषेक’ करण्यासाठी एकत्र येतात. एका लोकप्रिय दंतकथेनुसार, या मंदिराच्या गर्भगृहातून सुरू होणारा एक भुयारी मार्ग एकेकाळी थेट खंभातपर्यंत जात असे.

कवी हे गाव प्राचीन काळी ‘कंकवती नगरी’ म्हणून प्रसिद्ध होते. या शहराच्या सभोवताली ‘मानसावती’, ‘खांबावती’ आणि ‘रूपावती’ अशी इतर नगरे होती. असे सांगितले जाते की, कपिल मुनींच्या वास्तव्यामुळे कंकवतीला ‘कपिलक्षेत्र’ किंवा ‘कपालेश्वर’ असेही नाव पडले. ‘स्कंद पुराणा’तील ‘कुमारिका खंडात’ नारद मुनी आणि राजा धर्मवर्मा यांच्यातील संवादाचे वर्णन आहे. नारद मुनी पृथ्वीवरील प्रत्येक पवित्र ‘तीर्थाला’ भेट देत प्रवास करत असताना, नर्मदा नदीच्या काठी असलेल्या भृगू ऋषींच्या आश्रमात पोहोचले. त्यांनी भृगू ऋषींना सांगितले की, त्यांच्या तीर्थयात्रेचा उद्देश ब्राह्मणांना दान करण्यासाठी योग्य जमीन शोधणे हा आहे. भृगू ऋषींनी त्यांना ‘स्तंभ’ नावाच्या एका तीर्थाबद्दल माहिती दिली, माही नदी आणि समुद्र यांच्या संगमाजवळ, सध्याच्या कवी गावाच्या जवळ स्थित.

ही पवित्र भूमी धर्मवर्मा नावाच्या राजाच्या अधिपत्याखाली होती. नारद मुनींनी विचार केला की, जर त्यांनी राजाकडे जमिनीची मागणी केली, तर राजा ती नक्कीच दान म्हणून देईल. तथापि, दानाचे ‘शुक्ल’, ‘शबल’ आणि ‘कृष्ण’ असे प्रकार आहेत. त्यापैकी, जे दान मुलीकडून किंवा व्याज, व्यापार, शेती आणि भिक्षा मागून मिळते, ते ‘शबल’ म्हणजेच राजस श्रेणीचे मानले जाते. जुगार किंवा चोरी यांसारख्या चुकीच्या कृत्यांतून मिळवलेली संपत्ती ‘कृष्ण’ (तामस) मानली जाते. याउलट, वेदांच्या अध्यापनातून शिष्यांकडून ‘दक्षिणा’ (धार्मिक अर्पण) म्हणून मिळालेली संपत्ती ‘शुक्ल’ म्हणजेच सात्त्विक दान मानले जाते. जर कोणी भिक्षा मागून संपत्ती मिळवली, तर ती ‘शबल’ दान ठरेल. म्हणून, दान हे राजाकडून सात्त्विक मार्गाने प्राप्त केले पाहिजे. हे कसे साध्य करता येईल, याचा नारद मुनींनी विचार केला. त्याच वेळी, सौराष्ट्रातून काही ऋषी-मुनी तिथे आले. त्यांनी सांगितले की, राजा धर्मवर्मा याने दानाचे तत्त्व समजून घेण्यासाठी तपस्या केली होती. त्यावेळी एक ‘आकाशवाणी’ झाली, ज्यातून त्याला एक श्लोक प्राप्त झाला. मात्र, त्या श्लोकाचा नेमका अर्थ कोणालाही पूर्णपणे समजला नाही. धर्मवर्माने अशी घोषणा केली होती की, जो कोणी त्याच्या तपस्येतून प्राप्त झालेल्या श्लोकाचा अर्थ स्पष्ट करेल, त्याला सात लाख गाई, तितकीच सुवर्णमुद्रा आणि सात गावे दान दिली जातील. अशा प्रकारे नारदांनी त्या श्लोकाचा अर्थ स्पष्ट केला आणि त्या ज्ञानाच्या बदल्यात त्यांना भूमी प्राप्त झाली.

त्यानंतर नारदांनी भूमी दान घेण्यासाठी योग्य अशा ब्राह्मणांचा शोध घेण्यास सुरुवात केली. या उद्देशाने ते ब्राह्मणांना काही प्रश्न विचारून त्यांची परीक्षा घेत असत. परंतु, दूरवर भटकूनही या परीक्षेत उत्तीर्ण होणारे ब्राह्मण त्यांना सापडले नाहीत. अचानक त्यांना आठवले की, त्यांनी अजून ‘कलापग्राम’ गावाला भेट दिलेली नाही. तिथे चौऱ्याऐंशी हजार विद्वान ब्राह्मण राहत होते. या गावात पोहोचल्यावर नारदांनी ब्राह्मणांची सभा बोलावली आणि आपले प्रश्न त्यांच्यासमोर मांडले. या प्रश्नांची उत्तरे त्याच गावातील ‘सुतनु’ नावाच्या एका बालकाने दिली. त्यानंतर नारद मुनींनी त्यांना सांगितले की, त्यांना ‘महीसागरसंगम’ या महातीर्थावर ब्राह्मणांना उत्तम भूमी दान करण्याची इच्छा आहे. यावर कलापग्रामचे हरीत मुनी त्यांना म्हणाले, ‘माझ्या कुळात सव्वीस हजार ब्राह्मण आहेत. त्यांच्यासह मी महीसागरसंगम तीर्थाला येईन.’ जेव्हा ते सर्व महीसागरसंगम तीर्थाला गेले, तेव्हा कपिल मुनी प्रकट झाले आणि त्यांनी नारदांना विनंती केली की, त्यांना दान करायच्या भूमीवर वसवण्यासाठी आठ हजार ब्राह्मण उपलब्ध करून द्यावेत. नारदांनी संमती दिली आणि कपिल मुनींना तिथे ‘कपिलक्षेत्र’ स्थापन करण्याचा सल्ला दिला. अशा प्रकारे, ‘कुमारिका खंड’ (‘स्कंद पुराण’, गीता प्रेस, गोरखपूर, पृष्ठे ९१-११२) मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे, कपिल मुनींनी आज ‘कवी’ नावाने ओळखले जाणारे ठिकाण स्थापन केले. येथील ‘शिवलिंग’ मूळचे ‘कपिलेश्वर महादेव’ म्हणून ओळखले जात असे, परंतु नंतर शहराच्या अधिष्ठात्री देवी, देवी कमलेश्वरी यांच्या नावावरून त्याचे नामकरण ‘कमलेश्वर महादेव’ असे करण्यात आले.

यापूर्वी, कमलेश्वर महादेवाचा अभिषेक मंदिराच्या जवळील तलावातील पाण्याने केला जात असे. मात्र, गुजरातचा सुलतान मुहम्मद बेगडा याच्या राजवटीत, असे म्हटले जाते की, एका फकिराने या तलावाचे पाणी प्यायले होते. तलावाचे पाणी अपवित्र झाले आहे असे मानून, काही लोकांनी त्या फकिराची बोटे कापली. जेव्हा फकिराने ही घटना मुहम्मद बेगडाला सांगितली, तेव्हा सुलतानाने त्या गावावर आणि मंदिरावर हल्ला केला. त्या हल्ल्यात अनेक ब्राह्मणांना आपले प्राण गमवावे लागले, असे सांगितले जाते.

गावाच्या एका बाजूला, एका मोठ्या जलाशयाशेजारी हे प्राचीन मंदिर स्थित आहे. याच्या बांधकामाचा अचूक इतिहास अज्ञात आहे. काळाच्या ओघात, मंदिराचे अनेकदा जीर्णोद्धार झाले आहेत. सर्वात अलीकडील जीर्णोद्धारानंतर, मंदिराने आपले सध्याचे स्वरूप धारण केले आहे.

हे मंदिर चारी बाजूंनी तटबंदीने वेढलेले आहे. सात पायऱ्या चढून गेल्यावर एका लहान दरवाजातून मंदिराच्या आवारात प्रवेश करता येतो. हे आवार लहान-मोठ्या मंदिरांनी आणि बागेने सुशोभित केलेले आहे. मुख्य मंदिराच्या समोर ‘नगरखाना’ आहे. तिथून काही पायऱ्या उतरून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. समोरच उंच चौथऱ्यावर उभे असलेले हे मंदिर प्राचीन वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. मंदिराची रचना ‘सभामंडप’, ‘महामंडप’, ‘अंतराळ’ आणि ‘गर्भगृह’ अशा स्वरूपात आहे. येथील सभामंडप निम-खुळ्या शैलीत बांधलेला आहे. याची रचना बाहेरील भिंतीत बसवलेले मोठे गोल खांब आणि त्यांच्यामधील कमानींनी झाली असून, वरच्या बाजूला घुमटाकार शिखर आहे. येथून महामंडपात प्रवेश होतो. महामंडप बंदिस्त, दुमजली असून त्यालाही घुमटाकार शिखर आहे. डाव्या आणि उजव्या बाजूला दोन दरवाजे असून त्यांच्यासमोर प्रवेश मंडप आहेत. महामंडपाच्या उजव्या बाजूच्या भिंतीत मुख्य प्रवेशद्वाराच्या दरवाजामागे एक गुप्त मार्ग आहे. भिंतीतील या अरुंद मार्गात चढण्यासाठी तीव्र पायऱ्या आहेत. तिथून एका वेळी एकच व्यक्ती वर जाऊ शकते. वरच्या बाजूला तीन बाजूंनी खिडक्या असलेली एक मोठी बंदिस्त खोली आहे. या खोलीतून आणखी पायऱ्या वर जातात, ज्या महामंडपाच्या छतापर्यंत पोहोचतात. येथे घुमटाकार शिखर असून त्याच्या चारी बाजूंना प्रदक्षिणा घालण्यासाठी जागा आहे. या उंचीवरून कवी गावाचा विस्तीर्ण परिसर नजरेस पडतो.

महामंडपाच्या आत, एका उंच चौथऱ्यावर नंदीची संगमरवरी मूर्ती आहे. अंतराळात, उजव्या बाजूच्या कोनाड्यात गणपतीची आणि डाव्या बाजूच्या कोनाड्यात हनुमानाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाला अतिशय कोरीव प्रवेशद्वार आहे. दरवाजाच्या खांबांवर नक्षीकाम केलेले आहे. उंबरठ्यावर ‘अर्धचंद्र-शिला’ आहे. येथून सात तीव्र पायऱ्या उतरून गर्भगृहात प्रवेश होतो. आत, जमिनीच्या पातळीवर, संगमरवरी शाळुंकेमध्ये दगडी शिवलिंग आहे. त्यावर दोन पंचधातूंचे नाग फणा काढून उभे आहेत आणि त्यांच्या वर धातूचे छत्र आहे. शिवपिंडीजवळ धातूचा त्रिशूळ आहे. गर्भगृहाच्या मागील बाजूस, जमिनीच्या पातळीवर, एका दगडी देवळीत पार्वतीची मूर्ती आहे. त्याच्या वर, भिंतीतील कोनाड्यांमध्ये जलाराम बापा, श्रीराम-लक्ष्मण-सीता, शंकर-पार्वती आणि हनुमानाच्या प्रतिमा आहेत. मध्यवर्ती कोनाड्यात कमळेश्वर महादेवाचा पितळी ‘मुखवटा’ आहे.

‘भूमज’ शैलीतील या मंदिरात गर्भगृहाचा बाहेरील भाग ताराकृती रचनेत आहे. त्याच्या भिंती तीन थरांच्या आहेत. मधल्या थरावर विविध देवी-देवतांच्या कोरीव मूर्ती आहेत. वरच्या थरावर तीन बाजूंना देवकोष्ठके आहेत. वरच्या बाजूला ‘उरुश्रृंग’ शैलीतील भव्य शिखर आहे. त्यावर आमलक आणि कळस असून तिथे ‘धर्मध्वज’ फडकत असतो.

मंदिराच्या उजव्या बाजूला असलेल्या प्रवेश मंडपाजवळ, एका भुयारी मार्गाचे स्थान दर्शवले आहे. असे म्हटले जाते की, मंदिराच्या खालून जाणारा हा भुयारी मार्ग अत्यंत लांब आहे. अशा प्रकारचे बोगदे धोक्याच्या वेळी लपण्यासाठी बनवले जात असत. आत हवा खेळती राहण्याची सोय नसल्यामुळे, तिथे जास्त वेळ थांबणे जीवघेणे ठरू शकते. त्यामुळे हा मार्ग बंद करण्यात आला आहे. या संदर्भात एक दंतकथा सांगितली जाते की, या मार्गातून एकेकाळी दोन रस्ते पुढे जात असत: एक रस्ता गावाकडे आणि दुसरा समुद्राखालून स्तंभेश्वर महादेवाच्या मंदिराकडे जात असे. लोक मशाल घेऊन त्यातून प्रवास करत असत. मात्र, वास्तुकलेचे अभ्यासक असे निरीक्षण नोंदवतात की, हवा खेळती नसल्यामुळे, मशालीचा धूर आणि मार्गातील कुजलेली पाने व कचऱ्यामुळे निर्माण होणारे विषारी वायू यामुळे, त्यातून प्रवास करणाऱ्या व्यक्तीचे जास्त वेळ जिवंत राहणे शक्य नाही.

मंदिराच्या चारी कोपऱ्यांत भैरव, महेश्वर, ईशान महादेव आणि शूलपाणी महादेवाची मंदिरे आहेत. मंदिराच्या आवारात एकूण अकरा महारुद्रांची मंदिरे आहेत. तसेच, येथे कपिल मुनींचे एक छोटे मंदिरही आहे.

मंदिरात नित्य नियमाने पूजा-अर्चा केली जाते. या शिवलिंगांच्या दर्शनाने सर्व मनोकामना पूर्ण होतात, या श्रद्धेने गुजरातच्या विविध भागांतून भाविक येथे येतात. स्तंभेश्वर महादेवाच्या दर्शनासाठी जाणारे भाविक आवर्जून या मंदिरात येऊन कमळेश्वर महादेवाचे दर्शन घेतात. महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने येथे विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. श्रावण महिन्यातही ‘रुद्राभिषेक’सह विविध धार्मिक विधी केले जातात.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • जंबुसरपासून २७ किमी अंतरावर
  • भरूचपासून ७७ किमी अंतरावर
  • जंबुसरवरून एसटी (राज्य परिवहन) बस सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मो. ८१५३८ ९१०४७
Back To Home