कालका धाम

वायर स्क्वेअर, किल्ला मैदान, इंदूर शहर, जिल्हा इंदूर

‘काल’ हे शंकराचे (शिवाचे) एक नाव आहे आणि त्यांची अर्धांगिनी काली आहे. शिवाच्या पत्नीचे रौद्र रूप – आदि शक्ती पार्वती – काली म्हणून ओळखली जाते, जिला कालिका किंवा कालका माता म्हणूनही पूजले जाते. शाक्त परंपरेसोबतच, तांत्रिक बौद्ध धारेमध्येही माता कालीची पूजा केली जाते. वामपंथी (वामाचार) जसे की तंत्र आणि शाक्त पंथांच्या अनुयायांसाठी काली ही सर्वोच्च देवता आहे. अशाच भक्तांद्वारे पूजले जाणारे एक मंदिर इंदूरमध्ये स्थित आहे. येथे कालका माता नवसाला पावणारी मानली जाते. नवस पूर्ण झाल्यावर देवीला नारळ आणि कोंबडा अर्पण करण्याची प्रथा आहे.

‘मार्कंडेय पुराणातील’ ‘देवी महात्म्य’च्या सातव्या अध्यायानुसार, शुंभ आणि निशुंभ या राक्षसांनी इंद्रावर हल्ला केला होता, ज्याने त्यांचा भाऊ नमुचीचा वध करून त्यांच्याकडून त्रिलोकाचे अधिपत्य हिरावून घेतले होते. त्यानंतर देवांनी आदि शक्ती भगवतीची प्रार्थना केली. जेव्हा ते देवीची प्रार्थना करत होते, तेव्हा पार्वती तिथे प्रकट झाली; तिच्या शरीराच्या कोशातून देवी अंबिका प्रकट झाली, जिला कौशिकी म्हणूनही ओळखले जाते. चंड आणि मुंड हे शुंभ आणि निशुंभाचे सेवक होते. जेव्हा त्यांनी अंबिकेला पाहिले, तेव्हा त्यांनी तिचे अतुलनीय सौंदर्य शुंभाला सांगितले, ज्याने तिला आपली राणी बनण्याचा प्रस्ताव देणारा संदेश पाठवला. अंबिकेने हा प्रस्ताव स्पष्टपणे नाकारला. त्यानंतर शुंभ आणि निशुंभाने तिला पकडून बळजबरीने आणण्यासाठी चंड आणि मुंडाला पाठवले. त्याच क्षणी, अंबिकेच्या अस्तित्वातून काली प्रकट झाली आणि तिने चंड आणि मुंडाचा वध केला.

काली आणि दुर्गा या एकच देवी मानल्या जातात. अनेक पौराणिक कथांमध्ये कालीने शंखचूड, दारुकासुर आणि महिषासुर यांसारख्या राक्षसांचा वध केल्याचे वर्णन आहे. काली-तंत्रात तिची रूपे शवआरूढ (शवावर स्वार), चतुर्भुज, नरमुंडमालाधारी आणि स्मशानवासिनी अशी वर्णन केली आहेत. कालीची पूजा संपूर्ण देशात आढळते. इतकेच नाही तर, दक्षिण फ्रान्समधील कॅमर्ग प्रदेशात, सेंट-मारी-द-ला-मेर येथे, तिची पूजा सेंट सारा किंवा सारा-ला-काली म्हणून केली जाते. असे म्हटले जाते की मध्ययुगीन काळात भारत सोडून गेलेले भटक्या रोमा जिप्सी जमातीचे लोक देवीला आपल्यासोबत युरोपमध्ये घेऊन गेले. इंदूर आणि आसपासच्या परिसरात काली किंवा कालका मातेची अनेक मंदिरे आहेत. त्यापैकी, किल्ला मैदानातील चौकात स्थित कालका धाम भक्तांमध्ये विशेष लोकप्रिय आहे.
या मंदिराच्या स्थापनेची कथा अशी सांगितली जाते – ज्या ठिकाणी आज मंदिर आहे, तो परिसर एकेकाळी निर्जन होता. इंदूरजवळील गावातील लोक दररोज भाजीपाला, धान्य, दूध आणि इतर उत्पादने विकण्यासाठी या रस्त्यावरून जात असत आणि येथे असलेल्या चौकात अनेकदा अपघात होत असत. सुमारे पन्नास वर्षांपूर्वी, काही भक्तांनी या ठिकाणी कालका मातेचे एक छोटेसे मंदिर बांधले आणि देवीची एक छोटी मूर्ती स्थापित केली. जवळच अरुण कौशल नावाच्या व्यक्तीचे चहाचे दुकान होते. कालका मातेचा भक्त असल्याने, कौशल दररोज मंदिरात पूजा करत असे. एके दिवशी त्याच्या मनात विचार आला की येथे मातेचे एक भव्य मंदिर असावे. त्याने चहा विकून साठवलेल्या पैशातून हा नवस पूर्ण करण्याचा निश्चय केला. त्या निश्चयानुसार, २००५ मध्ये येथे देवीचे एक मोठे मंदिर उभारले गेले आणि त्यात कालका देवीची भव्य मूर्ती प्रतिष्ठापित करण्यात आली. हे मंदिर रुंद चौकाच्या एका बाजूला स्थित आहे. आजही, मंदिराच्या उजव्या बाजूला कौशलचे छोटे चहाचे दुकान आहे. डाव्या बाजूला हार आणि पूजेचे साहित्य विकणारी दुकाने आहेत.

मंदिराच्या रचनेत एक उघडा सभा मंडप, गर्भगृह आणि त्यावर उंच शिखर आहे. बाहेर रस्त्यावरून जातानाही देवीचे दर्शन घेता येते. मंडपात नारळांच्या असंख्य माळा लटकवलेल्या आहेत. मंडपातील एका चौथऱ्यावर देवीची छोटी धातूची मूर्ती आहे. काही फूट वर गर्भगृह आहे, ज्याच्या प्रवेशद्वारावर कमानी आहेत. आत, संगमरवरी वज्रपीठावर कालका मातेची आठ फूट उंच मूर्ती विराजमान आहे. देवीने काळी साडी नेसली आहे, डोक्यावर मोठा मुकुट, कानात कुंडले, नाकात नथ आणि गळ्यात दागिने आहेत. तिने हातात नरमुंड आणि शस्त्र धारण केले आहे. तिच्या अगदी समोर कालका देवीची जुनी पाच फूट उंच मूर्ती आहे. येथे हनुमानाची एक छोटी संगमरवरी मूर्तीही स्थापित केली आहे.

भक्तांची अशी श्रद्धा आहे की कालका मातेची मनापासून पूजा केल्यास त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात. या कारणास्तव अनेक लोक आपल्या इच्छापूर्तीसाठी येथे नवस करतात. नवस करताना देवीला एक नारळ अर्पण करण्याची आणि नवस पूर्ण झाल्यावर नारळाची माळ आणि कोंबडा अर्पण करण्याची प्रथा आहे. म्हणूनच सर्वत्र नारळाच्या माळा मोठ्या प्रमाणात दिसतात. पूर्वीच्या काळी कालीला रक्त आणि मांसाचा नैवेद्य दिला जात असे. मात्र, आता येथे एक जिवंत कोंबडा आणून सोडून दिला जातो. असे अनेक कोंबडे मंदिराच्या परिसरात फिरताना दिसतात. मंदिरात नवरात्र मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. त्या काळात केवळ मंदिरच नाही तर आसपासचा परिसरही उजळून निघतो आणि सजवला जातो.

उपयुक्त माहिती

  • इंदूर विमानतळ, बस स्थानक आणि रेल्वे स्टेशनपासून सुमारे ५ किमी अंतरावर.
  • इंदूर शहरातील सर्व भागांतून महानगरपालिकेच्या बसेस, ऑटो-रिक्षा आणि टॅक्सी उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात.
  • परिसरात राहण्यासाठी आणि अल्पोपहारासाठी अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत.
Back To Home