कबीरवड

मंगळेश्वर, तालुका आणि जिल्हा भरूच

गुजरातच्या भरूच जिल्ह्यात, मंगळेश्वर गावाजवळ, नर्मदा नदीच्या विस्तीर्ण पात्रात एक बेट आहे. हे बेट ‘कबीरवड’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या एका महाकाय वटवृक्षाचे निवासस्थान आहे. सुमारे ४.३३ एकर परिसरात पसरलेला हा भव्य वृक्ष किमान १५ व्या शतकापासून एका शांत ‘तपस्वी’प्रमाणे उभा आहे. जमिनीमध्ये खोलवर रुजलेली हजारो पारंब्यांची मुळे ही संत कवी कबीरांनी समाजाला दिलेल्या आध्यात्मिक ऐक्याच्या संदेशाचे प्रतीक मानली जातात. या निसर्गाच्या अद्भूत लेण्याखाली संत कबीरांचे समर्पित एक मंदिर आहे. हे ठिकाण केवळ एक पवित्र ‘तीर्थक्षेत्र’ म्हणूनच नाही, तर पर्यटकांसाठी एक मनमोहक पर्यटन स्थळ म्हणूनही बहरले आहे.

चौदाव्या आणि पंधराव्या शतकात उत्तर भारतात राहणारे कबीर हे एक प्रख्यात संत-कवी होते. कवी म्हणून हिंदी साहित्यात कबीरांचे स्थान अत्यंत उच्च आहे. कोणत्याही एका पंथाशी किंवा धर्माशी स्वतःला न जोडता, संत कबीरांनी अनुभवाधिष्ठित ज्ञानाला सर्वोच्च महत्त्व दिले आणि ईश्वराच्या उपासनेसाठी त्यांनी प्रामुख्याने ‘योगमार्ग’ आणि ‘भक्तिमार्ग’ यांचा पुरस्कार केला. त्यांचा जातीभेद, कुळाभिमान, धार्मिक विभागणी, कर्मठ परंपरा, धार्मिक उपवास किंवा विधीवत सोहळ्यांवर अजिबात विश्वास नव्हता. आपल्या अभंगांतून त्यांनी हिंदू आणि इस्लामिक अशा दोन्ही धर्मांतील कर्मठपणा, विसंगती आणि नैतिक त्रुटींवर कडक टीका केली. त्यांच्या रचना प्रामुख्याने मौखिक होत्या आणि नंतर त्यांच्या निष्ठावान अनुयायांनी त्या लिहून काढल्या. ‘कबीर ग्रंथावली’ आणि ‘कबीर-बीजक’ हे त्यांच्या साहित्याचे अधिकृत संग्रह मानले जातात.

कबीर यांच्या जीवनाची कोणतीही अधिकृत नोंद उपलब्ध नाही. त्यांचा काळ साधारणपणे इ.स. १३९८ ते इ.स. १५१८ असा मानला जातो. तथापि, यावर तसेच त्यांचे आई-वडील कोण होते, त्यांचे जन्मस्थान कोणते होते आणि त्यांचे गुरू कोण असावेत, याबद्दल विद्वानांमध्ये मतभेद आहेत. त्यांच्याबद्दल अनेक दंतकथा प्रचलित आहेत. त्यांच्याभोवती अनेक दंतकथा गुंफलेल्या आहेत, ज्यांपैकी अनेक नर्मदा बेटावरील या महाकाय वडाच्या झाडाशी अविभाज्यपणे जोडलेल्या आहेत. १९०८ च्या ‘द जर्नल ऑफ द बॉम्बे ब्रँच ऑफ द रॉयल एशियाटिक सोसायटी’ च्या अंकात, जीवनजी जमशेदजी मोदी यांनी ‘अ फ्यू नोट्स ऑन ब्रोच फ्रॉम ॲन अँटिक्वेरियन पॉइंट ऑफ व्ह्यू’ या शीर्षकाचा एक लेख प्रकाशित केला होता. त्यामध्ये, त्यांनी एका दंतकथेचा उल्लेख केला आहे, ज्यानुसार संत कबीर यांनी त्यांच्या भारतभ्रमणादरम्यान भरूचजवळील मंगळेश्वर क्षेत्राला भेट दिली होती. या बेटावर पोहोचल्यावर, त्यांनी दात घासण्यासाठी वापरलेली एक छोटी लाकडी काडी (दातून) तिथे टाकून दिली; असे मानले जाते की, याच सामान्य काडीतून पुढे एक विशाल वटवृक्ष निर्माण झाला. मोदींच्या वृत्तांतामध्ये येथे स्थित असलेल्या कबीर मंदिराचाही उल्लेख आढळतो.

दुसऱ्या एका दंतकथेनुसार, भरूच जिल्ह्यातील मंगळेश्वर क्षेत्रातील शुक्लतीर्थ गावात जीवा आणि तत्व नावाचे दोन भाऊ राहत होते. एका खऱ्या संताच्या शोधात असताना त्यांनी या बेटावर वडाच्या झाडाची एक वाळलेली फांदी लावली होती. त्यांनी असा निश्चय केला की, जो संत या वाळलेल्या फांदीला पुन्हा हिरवेगार करेल, तोच खरा संत मानला जाईल. ते येथे संतांना आमंत्रित करत, त्यांचे चरण धूत आणि ते पाणी (चरणामृत) त्या फांदीजवळ अर्पण करत. परंतु, कोणत्याही संताच्या चरणामृताने ती फांदी हिरवी झाली नाही. एके दिवशी जेव्हा संत कबीर येथे आले, तेव्हा त्या भावांनी त्यांची पूजा केली आणि त्यांचे चरणामृत त्या फांदीला अर्पण केले. त्याच क्षणी ती वाळलेली फांदी हिरवीगार झाली. असे मानले जाते की, त्याच फांदीपासून या विशाल वटवृक्षाची निर्मिती झाली.

प्रसिद्ध गुजराती कवी नर्मद यांनी या वटवृक्षाचे वर्णन या शब्दांत केले आहे: ‘धुंधले रंगो से लडा हुआ, दूर किसी पर्वत के समान, नदी के बीच में खडा, निर्भयता से.’(नदीच्या मध्यभागी निर्भयपणे उभे असलेले, गडद रंगांनी भारलेले, दूरवरच्या पर्वतासारखे भासणारे.) ‘एनसायक्लोपीडिया ब्रिटानिका (खंड १०)’ मधील नोंदींनुसार, या वृक्षाचा सर्वात जुना उल्लेख अलेक्झांडर द ग्रेटचा सेनापती निआर्कस याने केला असावा. भारताकडे जाणाऱ्या सागरी मार्गाचा प्रणेता मानल्या जाणाऱ्या निआर्कसने, ‘द व्हॉयेज ऑफ निआर्कस फ्रॉम द सिंधू टू द युफ्रेटिस’ (विल्यम व्हिन्सेंट यांनी नोंदवल्याप्रमाणे) मध्ये आपल्या प्रवासाचे वर्णन केले आहे. त्याचा काळ, अंदाजे ख्रिस्तपूर्व ३६० ते ३००, यावरून काही विद्वानांचा असा विश्वास आहे की या वृक्षाचा इतिहास सुमारे अडीच हजार वर्षे जुना असू शकतो. ब्रिटीश लेखक आणि कलाकार जेम्स फोर्ब्स (१७४९-१८१९) यांनी त्यांच्या ‘ओरिएंटल मेमॉयर्स—अ सेव्हन्टीन इयर्स रेसिडेन्स इन इंडिया’ या पुस्तकात या वडाच्या झाडाचा उल्लेख केला आहे. फोर्ब्स नमूद करतात की, निआर्कसने ज्या झाडाचा उल्लेख केला होता, ते हेच झाड असावे असा अनेकांचा विश्वास होता. त्यांनी या झाडाचे वर्णन करताना म्हटले आहे की, याचा घेर सुमारे ६१० मीटर (२,००० फूट) असून याला तीन हजारांहून अधिक पारंब्या आहेत, आणि याच्या सावलीत सात हजार लोक आश्रय घेऊ शकतात. आज, कबीरवड १७,५२० चौरस मीटर (४.३३ एकर) क्षेत्रावर पसरलेला असून त्याचा परीघ सुमारे ६४१ मीटर (२,१०३ फूट) इतका आहे. याची झाडांची सावली इतकी दाट आहे की सूर्यप्रकाश जमिनीपर्यंत पोहोचणे कठीण होते.

या पवित्र स्थळापर्यंत पोहोचण्यासाठी, भरूचपासून शुक्लतीर्थमार्गे झाडोरच्या दिशेने नर्मदा नदीच्या काठावर असलेल्या ‘कबीर मढी’ या ठिकाणी जावे लागते. तिथून भाविकांना होडीने बेटावर नेले जाते. या काठावर उतरल्यानंतर, थोड्या अंतरावर लाकडी कमानीच्या आकाराचे प्रवेशद्वार दिसते. या प्रवेशद्वारापासून ‘कबीरवड’चे क्षेत्र सुरू होते. येथून पुढे चालत गेल्यावर डाव्या बाजूला शिवलिंंगाचे दर्शन घडते. या शिवलिंंगाच्या जवळच गणेशाची मूर्तीही आहे. परिसरात खाद्यपदार्थांची काही दुकानेही आहेत. सर्वत्र या अवाढव्य वडाच्या झाडाच्या जमिनीत खोलवर रुजलेल्या पारंब्या दिसतात, जे हजारो पक्ष्यांचे आणि माकडे व खारींसारख्या प्राण्यांचे आश्रयस्थान आहे. आजपर्यंत या प्राचीन वृक्षाचे मूळ कोणालाही शोधता आलेले नाही. काही अंतरावर कबीर मंदिर आहे. या मंदिरासमोरील तीन मजली इमारतीत राहण्याची सोय उपलब्ध आहे.

१९८७ मध्ये येथे कबीर मंदिराची वास्तू उभारण्यात आली. आकर्षक रंगसंगती असलेले हे गोलाकार मंदिर एका नक्षीदार प्रवेशद्वाराने युक्त आहे. आधुनिक शिल्पकलेचा एक उत्तम नमुना असलेल्या या मंदिराच्या शिखरावर दोन स्तरांचे आमलक आणि कळस विराजमान आहे. मंदिराचा आतील भाग पूर्णपणे संगमरवरी असून, सभामंडपात प्रवेश करण्यासाठी दोन्ही बाजूंनी पायऱ्या आहेत. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागात मध्यभागी गणेशाची मूर्ती कोरलेली आहे. भव्य सभामंडपात एकाच वेळी अनेक भाविक बसू शकतात. गर्भगृहाजवळील कोनाड्यांमध्ये हनुमान आणि गणेशाची स्थानं आहेत. सभामंडप आणि गर्भगृह यांच्या दरम्यान स्टेनलेस स्टीलचे रेलिंग आहे. गर्भगृहातील संगमरवरी चौथऱ्यावर संत कबीरांची मूर्ती विराजमान आहे.

निसर्गाचा आनंद आणि आध्यात्मिक शांतता मिळवण्यासाठी शेकडो भाविक कबीरवडला भेट देतात. ‘कार्तिक पौर्णिमे’च्या दिवशी राम-कबीर पंथातर्फे एका भव्य ‘यात्रे’चे आयोजन केले जाते. या काळात गुजरात, मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्रातून भाविक या बेटावर गर्दी करतात. या यात्रेची एक अनोखी परंपरा म्हणजे जमलेल्या भाविकांना ‘प्रसाद’ म्हणून ‘कालीरोटी’चे वाटप केले जाते.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • भरूचपासून १६ किमी अंतरावर
  • भरूचवरून एसटी (राज्य परिवहन) बसची सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने पार्किंगपर्यंत जाऊ शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
Back To Home