खान्देश आणि मराठवाड्याच्या सरहद्दीवरील घाटनांद्रा या गावापासून चार किमी अंतरावर, अजिंठा डोंगराच्या कुशीत असलेले जोगेश्वरी देवीचे मंदिर, छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात विशेष प्रसिद्ध आहे. हे जागृत तीर्थस्थान तुळजापूरच्या तुळजा भवानीचे उपशक्तिपीठ मानले जाते. नवसाला पावणारी व भक्तांची मनोकामना पूर्ण करणारी, असा या देवीचा लौकिक आहे. असे सांगितले जाते की अखंड दगडामध्ये कोरलेले हे गुहामंदिर अजिंठा व वेरूळ लेण्यांच्या समकालीन आहे. या देवीच्या दर्शनासाठी महाराष्ट्रासोबतच परराज्यांतूनही भाविक येथे येतात. जोगेश्वरी देवी ही सिल्लोड तालुक्याची कुलदेवता समजली जाते.
छत्रपती संभाजीनगर शहराच्या उत्तरेस व अजिंठा डोंगराच्या मध्यभागी असलेले हे मंदिर सध्या पुरातत्त्व खात्याच्या अखत्यारित आहे. घाटनांद्राहून या मंदिरात येताना अर्धा डोंगर उतरावा लागतो, तर खान्देशकडून येणाऱ्या भाविकांना अर्धा डोंगर चढून येथे यावे लागते. त्यासाठी येथे पायऱ्यांची व्यवस्था आहे. पावसाळ्यात येथील निसर्गसमृद्ध परिसर आणखीनच खुलून दिसतो. या मंदिर परिसरातून खान्देशातील काही गावांचे विहंगम दर्शन होते. निसर्गरम्य ठिकाण असल्याने हे मंदिर पर्यटकांमध्येही विशेष प्रसिद्ध आहे. मंदिराच्या छोटेखानी प्रांगणात ३० फूट उंचीची प्राचीन दीपमाळ आहे. या दीपमाळेपासून चार ते पाच पायऱ्या उतरून लेण्यांच्या बाहेर असलेल्या सभामंडपात प्रवेश होतो. भाविकांच्या सोयीसाठी या सभामंडपावर पत्र्याची शेड टाकण्यात आलेली आहे.
सभामंडपापासून काहीशा खाली लेण्यांमध्ये असलेल्या मंदिरात जाण्यासाठी पाच पायऱ्या आहेत. जोगेश्वरी देवीचे मंदिर असलेल्या कोरीव लेण्यांचे दोन ताल (दुमजली) असून खालच्या बाजूला पूर्ण पाणी, तर वरच्या भागात प्रवेशद्वारासमोर देवीची मूर्ती असलेले गर्भगृह आणि त्याशेजारी सभामंडप आहे. मंदिराखाली असलेल्या पाण्याचा वापर येथे पिण्यासाठी केला जातो.
मंदिराचा कोरीव सभामंडप ४० फूट बाय २० फुटांचा असून त्यात कोरीवकाम असलेले दगडी स्तंभ आहेत. सभामंडपाच्या बाहेरील बाजूला पाण्याच्या टाक्यांच्या वरच्या बाजूला अंदाजे पाच फूट उंच व दोन फुट रुंदीचा दगडामध्ये कोरलेला, राष्ट्रकुट काळातील मोडीसदृश्य पाली भाषेतील शिलालेख आहे. गर्भगृहात वाघावर आरूढ, साडेसहा फूट उंचीची जोगेश्वरी देवीची मूर्ती आहे. या मूर्तीला आठ हात असून प्रत्येक हातात तिने शस्त्र धारण केलेले आहेत. डोंगराच्या अखंड भिंतीतच ही वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्ती कोरण्यात आलेली आहे.
देवीच्या मूर्तीच्या डावीकडे असलेल्या खोलीत श्रीलक्ष्मीची सहा फूट उंचीची कोरीव मूर्ती आहे. याच लेण्यांमध्ये श्रीराम, लक्ष्मण, सीता, दत्त, वराह आदी देवतांच्याही कोरीव मूर्ती आहेत. असे सांगितले जाते की अल्लाउद्दीन खिलजीच्या सैन्याने येथील मूर्तींची नासधूस करण्याचा प्रयत्न केला होता. मात्र जोगेश्वरी देवीची प्राचीन मूर्ती आजही पूर्वीप्रमाणेच आहे.
जोगेश्वरी देवीच्या मंदिरात रोज सकाळी ६ वाजता काकड आरती, सकाळी ८ ते १० पंचामृत अभिषेक, महापूजा, आरती, दुपारी १२ वाजता महानैवेद्य व आरती, सायंकाळी ७ वाजता सांजआरती होते. येथे महाशिवरात्र, श्रीराम नवमी, हनुमान जयंती, गोकुळाष्टमी, कोजागिरी पौर्णिमा हे उत्सव होतात. चैत्री नवरात्रोत्सव, अश्विन नवरात्रोत्सव तसेच कार्तिकी नवरात्रोत्सवादरम्यान येथे यात्रा भरतात. मराठवाडा, खान्देशसह राज्यातील विविध भागांतून तसेच गुजरातहूनही हजारो भाविक या उत्सवांदरम्यान येथे दर्शनासाठी येतात. या मंदिराच्या उजवीकडील गुहेत धारेश्वर महादेवाचे प्राचीन मंदिर आहे. या लेण्यांच्या समोर कोरलेल्या सात खोल्या आहेत. जोगेश्वरी मंदिराच्या वरच्या बाजूला मंदिर संस्थानाने भाविकांच्या सोयीसाठी दुमजली भक्त निवास व विश्रामगृह बांधलेले आहे.
निजाम राजवटीत घाटनांद्रा हे तालुक्याचे ठिकाण व मुख्य व्यापारी केंद्र होते. मराठवाडा आणि खान्देश यांना जोडणारा रस्ता याच डोंगरातून जात असे. येथे पूर्वी करोडगिरी जकातनाका होता. मंदिराच्या वरच्या भागात त्याचे काही भग्नावशेष दिसतात. मंदिराच्या डावीकडील भागात असलेल्या गुहेत पूर्वी लेणी कोरण्याचा प्रयत्न झाला होता. मात्र येथील दगड कच्चा असल्याने हे काम अर्धवट सोडावे लागले. पूर्वी येथे घोडे बांधले जात. घोड तबेला असे नाव असलेल्या या गुहांचा वापर भाविक पावसाळ्यात निवासासाठी तसेच स्वयंपाकघर म्हणून करतात.
