हथिला हनुमान मंदिर

नाहियेर, ता. आमोद, जि. भरूच

मारुती, बजरंग, बालभीम, रामदूत, केशरीनंदन, आंजनेय, वायुपुत्र, पवनसुत, वज्रांग, संकटमोचन, महावीर, महारुद्र आणि हनुमंत अशा अनेक नावांनी पूजले जाणारे हनुमान हे असंख्य भक्तांचे आराध्य दैवत आहेत. भक्तांनी त्यांना दिलेली प्रेमळ नावे अगणित आहेत आणि त्यापैकीच एक म्हणजे ‘हथिला हनुमान’. अनेक ठिकाणी ते ‘हथिला हनुमान’ या नावाने विराजमान आहेत आणि त्यापैकीच भरूचमधील नाहियेर गावात असलेले हे एक सुप्रसिद्ध मंदिर आहे. असे म्हटले जाते की, या मंदिरातील हनुमानाची मूर्ती सुमारे दीडशे वर्षे जुनी असून ती स्वयंभू आहे.

हनुमान हे शक्ती, भक्ती आणि बुद्धिमत्तेचे मूर्तिमंत आदर्श मानले जातात. धार्मिक मान्यतेनुसार, ते ‘सप्तचिरंजीवांपैकी’ एक आहेत. ‘रामायण’ आणि ‘महाभारत’ या महाकाव्यांमध्ये हनुमानाचे वर्णन शास्त्रपारंगत, मुत्सद्दी, पराक्रमी, बुद्धिमान, ब्रह्मचारी, रामाप्रती अढळ भक्ती आणि वक्तृत्व अशा अलौकिक गुणांनी संपन्न असे केले आहे. सोळाव्या शतकात संत तुलसीदासांनी ‘हनुमान चालीसा’ या स्तोत्राची रचना केली, ज्यामध्ये त्यांनी हनुमानाचे वर्णन ‘ज्ञान गुण सागर’, ‘महावीर’ आणि ‘तेज प्रताप’ असे केले आहे. त्यांनी पुढे असेही नमूद केले आहे की, हनुमान हे सर्व संकटांतून मुक्त करणारे दैवत आहेत आणि केवळ त्यांच्या नामस्मरणाने भूत-प्रेत आणि दुष्ट शक्ती पळून जातात. अभ्यासकांच्या मते, हनुमान हे मूळचे अनार्य जमातींचे दैवत असावेत, ज्यांना नंतर वैदिक आर्यांनी स्वीकारले. त्यांना रुद्राचा अवतार मानले जाते आणि अनेकदा ‘भीमरूपी महारुद्र’ असे संबोधले जाते. विशेष म्हणजे, ‘आंजनेय संहिता’ (किंवा हनुमत्संहिता) हा ग्रंथ त्यांच्या नावे सांगितला जातो आणि त्यांना संगीत शास्त्राचे प्रणेतेही मानले जाते.

‘वाल्मिकी रामायण’ मध्ये त्यांच्या ‘हनुमान’ या नावाच्या उत्पत्तीबद्दल एक कथा सांगितली आहे. असे म्हटले जाते की, लहानपणी त्यांनी उगवता सूर्य पाहिला आणि त्या तेजस्वी लाल रंगाच्या सूर्यबिंबाला फळ समजून ते पकडण्यासाठी झेप घेतली. हे पाहून इंद्राने त्यांच्यावर वज्राने प्रहार केला, ज्यामुळे त्यांची डावी ‘हनू’ (हनुवटी) मोडली. तेव्हापासून त्यांना ‘हनुमान’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. प्रसिद्ध प्राच्यविद्या पंडित फ्रेडरिक ईडन पार्जिटर (१८५२-१९२७) यांच्या मते, ‘हनुमान’ हा शब्द ‘हनुमंत’ पासून आला आहे, जे एका मूळ तमिळ शब्दाचे संस्कृत रूप आहे. द्रविडी शब्दांचे संस्कृतिकरण करताना त्यांच्या सुरुवातीला ‘ह’ हा वर्ण जोडण्याची प्रथा आहे. म्हणूनच, पार्जिटर आणि सुनीती कुमार चटर्जी यांसारख्या विद्वानांचे असे मत आहे की, तमिळ ‘आनमंडी’ (आन = माकड, मंडी = नर) या शब्दाचे संस्कृतमध्ये ‘हनुमंत’ झाले असावे.

गुजराती भाषेत ‘हथिला’ या शब्दाचा अर्थ हट्टी किंवा दृढनिश्चयी असा होतो. असे म्हटले जाते की, आपल्या भक्तांवर येणारी संकटे दूर करण्याच्या त्यांच्या दृढ निश्चयामुळे हनुमानाला हे विशेषण मिळाले. ते भक्तांच्या कठीण समस्या अत्यंत तत्परतेने सोडवतात अशी श्रद्धा आहे. नाहियेर येथील हथिला हनुमान मंदिराशी संबंधित एक आख्यायिका अशी आहे: गावातील एक मानसिकदृष्ट्या अस्थिर व्यक्ती शेतातील तलावाजवळ पडलेला दगड वारंवार जवळच्या विहिरीत फेकून द्यायची. तो संध्याकाळी दगड विहिरीत टाकायचा आणि सकाळी तो दगड चमत्कारिकरीत्या पुन्हा आपल्या मूळ जागी असायचा. त्याने ही घटना गावकऱ्यांना सांगितली, परंतु त्याला अस्थिर समजल्यामुळे कोणीही त्याकडे लक्ष दिले नाही. मात्र, काही लोकांना संशय आला आणि त्यांनी स्वतःच रुईच्या झाडाजवळ पडलेला तो दगड विहिरीत फेकला. दुसऱ्या दिवशी सकाळी पाहिल्यावर त्यांना तो दगड पुन्हा आपल्या मूळ जागी आढळला. जेव्हा त्यांनी तो दगड उलटला, तेव्हा त्यांना हनुमानाची पवित्र मूर्ती दिसली. त्यानंतर लोकांनी त्याच ठिकाणी मूर्तीची स्थापना केली. हे मंदिर सुमारे दीडशे वर्षे जुने असल्याचे सांगितले जाते आणि त्याचे सध्याचे स्वरूप अलीकडील जीर्णोद्धारामुळे प्राप्त झाले आहे.

गावातील मंदिराकडे जाणाऱ्या मुख्य रस्त्यावर एक भव्य प्रवेशद्वार आहे. याच्या काही मीटर अंतरावर मंदिर परिसराचे विस्तीर्ण अंगण आहे. या अंगणाच्या मध्यभागी हथिला हनुमान आणि श्री रामाची मंदिरे आहेत. उंच जगतीवर (प्लॅटफॉर्म) बांधलेल्या या मंदिराला एक मोठे प्रवेशद्वार आहे. डाव्या बाजूला हथिला हनुमानाचे आणि उजव्या बाजूला श्री रामाचे मंदिर आहे. या दोन समोरासमोर असलेल्या वास्तूंमध्ये एक होमकुंड आहे. दोन्ही मंदिरे आधुनिक साहित्याचा वापर करून बांधलेली असून त्यात मुखमंडप आणि गर्भगृह आहे. मंडपांवर घुमटाकार छते आहेत, तर गर्भगृहावर आमलक आणि कलश यांनी सुशोभित केलेली उरुश्रृंग शैलीतील शिखरे आहेत.

हथिला हनुमान मंदिराच्या गर्भगृहात, एका उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर सुंदर छत्रीखाली हनुमानाची पाषाणमूर्ती विराजमान आहे. शेंदूर फासलेली ही मूर्ती रेशमी वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजलेली आहे. गर्भगृहाच्या भिंतींवर उत्कृष्ट रंगीत काचेचे काम केले आहे, ज्यामध्ये सीतेची अग्निपरीक्षा, रामेश्वराची पूजा, अशोक वाटिकेत सीता आणि हनुमानाची भेट आणि हनुमानाचे लंकेकडे उड्डाण यांसारखे रामायणातील प्रसंग चित्रित केले आहेत. समोरच श्री रामाचे मंदिर आहे. त्याच्या गर्भगृहात उंच संगमरवरी पीठावर सुंदर कोरीव छत्री आहे, ज्यामध्ये श्री राम, सीता आणि लक्ष्मणासह हनुमानाची मूर्ती विराजमान आहे. या संगमरवरी मूर्तींना पारंपारिक फेटे आणि फुलांच्या माळांसह गुजराती शैलीतील पोशाख परिधान केला आहे. या मंदिराच्या भिंतींवरील कोनाड्यांमध्ये जलाराम बापा, राधा-कृष्ण, माता सरस्वती, शिव-पार्वती, गणेश आणि माता गायत्री यांच्याही संगमरवरी मूर्ती आहेत.

मुख्य हठीला हनुमान मंदिराच्या मागील बाजूस उजव्या हाताला एक छोटे मंदिर आहे, ज्यावर घुमटाकार शिखर आणि एक वैशिष्ट्यपूर्ण कळस आहे. हे मंदिर हठीला हनुमानाचे ‘अस्सल स्थान’ (मूळ स्थान) म्हणून ओळखले जाते. येथे संगमरवरी चौथऱ्यावर द्रोणागिरी पर्वत उचललेल्या मुद्रेतील हनुमानाची मूर्ती विराजमान आहे. असे म्हटले जाते की, हीच ती मूळ मूर्ती आहे जी गावकऱ्यांना सापडली होती.

हठीला हनुमान सर्व मनोकामना पूर्ण करतात, या श्रद्धेपोटी वडोदरा, सुरत आणि नवसारी यांसारख्या ठिकाणांहून भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. शनिवारी मंदिरात विशेष गर्दी असते असे सांगितले जाते. हनुमान जयंती आणि रामनवमी हे येथे साजरे होणारे प्रमुख उत्सव आहेत. हनुमान जयंतीच्या दिवशी मारुती यज्ञ आणि महाप्रसाद (भंडारा) यांसारखे अनेक धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

उपयुक्त माहिती –

  • आमोदपासून ५ किमी अंतरावर
  • भरूचपासून ३५ किमी अंतरावर
  • आमोदपासून एसटी (राज्य परिवहन) बस सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
Back To Home