हरसिद्धि माता मंदिर

नवीन हरसिद्धि नगर, इंदूर शहर, जिल्हा इंदूर

हरसिद्धि देवी या भगवान श्रीकृष्णाच्या आणि यादव कुळाच्या कुलदेवता आहेत. देवी दुर्गेचे एक रूप असलेल्या या देवीची मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये अनेक घराण्यांत कुलदेवता म्हणून पूजा केली जाते आणि गुजरातमध्ये त्या मच्छिमारांच्या नौकांचे रक्षण करणाऱ्या देवी म्हणून पूजल्या जातात. त्यांचे मुख्य स्थान उज्जैन येथे असले तरी, इंदूरमध्ये देवीचे एक प्राचीन मंदिर आहे, जिथे शहर आणि आसपासच्या परिसरातील हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. भक्तांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, येथे केलेली मनापासूनची प्रार्थना देवीला प्रसन्न करते आणि ती प्रत्येक योग्य इच्छा पूर्ण करते.

अनेक पारंपरिक कथा हरसिद्धिच्या शक्तीची स्तुती करतात. महाभारताच्या सभापर्वात, जरासंध वधाच्या कथेत, भीमाने – कृष्णाच्या सांगण्यावरून – जरासंधाचे दोन तुकडे केले होते. पुराणातील एका कथेनुसार, देवीच्या या शुभ रूपाच्या कृपेनेच कृष्णाला जरासंधाचा अंत करण्यात यश मिळाले आणि त्यानंतर यादवांनी त्यांना ‘हरसिद्धि’ (जी निश्चित यश प्रदान करते) असे नाव दिले. प्राचीन काळी त्या ‘मंगलचंडी’ म्हणून ओळखल्या जात असत आणि उज्जैनच्या सम्राट विक्रमादित्याच्या कुलदेवता होत्या. असे म्हटले जाते की, विक्रमादित्याने या दुर्गा रूपाच्या भक्तीपोटी अकरा वेळा आपले मस्तक देवीच्या चरणी अर्पण केले होते; प्रत्येक वेळी देवीच्या कृपेने ते पुन्हा त्याच्या शरीराला जोडले जात असे – परंतु बाराव्या वेळी तसे झाले नाही आणि अशा प्रकारे त्याचा अंत झाला.

इंदूरच्या या मंदिराबाबत विविध कथा सांगितल्या जातात. एका कथेनुसार, जिथे आता दीपमाळ उभी आहे, तिथे एकेकाळी एक बारव (पायऱ्यांची विहीर) होती. एका रात्री पुजारी पंडित जनार्दन भट्ट यांना देवीचा दृष्टांत झाला, ज्यामध्ये देवीने त्यांना सांगितले की तिची मूर्ती त्याच विहिरीत आहे आणि तिथे तिच्यासाठी एक मंदिर बांधले जावे. त्यांनी ही गोष्ट राजघराण्याला सांगितली. त्यावेळी अहिल्याबाई होळकर यांचे पुत्र मालेराव होळकर इंदूरच्या होळकर गादीवर होते. त्यांनी विहीर उपसण्याचे आदेश दिले आणि सांगितल्याप्रमाणे तिथे देवीची मूर्ती सापडली. त्यानंतर देवीच्या इच्छेनुसार मंदिर बांधण्यात आले. दुसरी एक कथा अशी आहे की, होळकर राज्याचे संस्थापक सुभेदार मल्हारराव होळकर यांना मोहिमेवरून परतताना याच ठिकाणी देवीच्या प्रतिमेचे दर्शन झाले होते आणि नंतर पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी हे मंदिर बांधले. २१ मार्च १७६६ रोजी मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली. असे म्हटले जाते की, अहिल्याबाई होळकर यांनी पंडित जनार्दन भट्ट यांना मंदिराचे पहिले पुजारी म्हणून सेवा करण्याचा अधिकृत अधिकार दिला होता.

इंदूरेश्वर मंदिरातून हे इंदूरमधील दुसरे सर्वात जुने मंदिर मानले जाते. उंचावर वसलेले हे मंदिर एका उंच चौथऱ्यावर स्थित असून त्यावर नागर वास्तुकलेची छाप दिसते. याच्या आराखड्यात सभामंडप, पुढचा उप-मंडप आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. सभामंडपाच्या पुढे एक लहान ओटा असून तिथे काही पायऱ्या चढून जाता येते. सभामंडपाच्या दर्शनी भागावर छतापासून एक मोठे शिखर उठलेले आहे; त्याच्या पायऱ्यांसारख्या शिखरावर तीन कळस आहेत. उप-मंडपावर घुमटाकार शिखर आहे, तर गर्भगृहावर निमुळते ‘उरुशृंग’ शैलीतील शिखर आहे, ज्याच्या आमलकावर एक टोकदार, उंच कळस आहे.

सभामंडप हवेशीर आणि प्रशस्त असून त्याच्या मध्यभागी होमकुंड आहे. आठ पायऱ्या चढून उप-मंडपात जाता येते, ज्याची शैली आणि प्रमाण असे सुचवते की हे जुन्या मंदिराचा मुख्य भाग असावा. याचे प्रवेशद्वार कमानीच्या चौकटीचे आहे; रुंद दरवाजाच्या चौकटीत लहान देवळ्या आहेत. डाव्या बाजूला शेंदूर फासलेली सिद्ध मारुतीची दगडी मूर्ती आहे आणि उजव्या बाजूला हरसिद्धि विनायक आहेत. या उप-मंडपाच्या मध्यभागी देवीचे वाहन असलेला सिंह बसलेला आहे. अंतराळात, डाव्या बाजूला भैरव आणि उजव्या बाजूला गणेश विराजमान आहेत. गर्भगृहाला लाकडी दरवाजा असून त्याला पोलादी जाळ्या लावल्या आहेत. आत, एका भव्य नक्षीदार चौकटीत बसवलेल्या उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर देवीची महिषासुरमर्दिनी रूपातील मूर्ती स्थापित आहे. त्यांच्या दोन्ही बाजूंना प्राचीन मूर्ती आहेत – डाव्या बाजूला हरिसिद्धधात्री आणि उजव्या बाजूला महालक्ष्मी. देवीच्या मूर्तींना वस्त्र आणि अलंकारांनी सजवले आहे आणि गर्भगृहाच्या वरच्या बाहेरील भिंतीवर देवीच्या विविध मुद्रा दर्शवणारे कोरीव फलक आहेत.

दर्शन सकाळी ७ ते दुपारी १२ आणि संध्याकाळी ५ ते रात्री ९ या वेळेत खुले असते. दररोज ब्रह्ममुहूर्तावर देवीला अभिषेक केला जातो. सकाळी ७:३०, १० आणि रात्री ९ वाजता आरती केली जाते. ठराविक वेळी श्रीसूक्त, ललिता सहस्रनाम आणि दुर्गा सप्तशतीचे पठण केले जाते. मंदिरात चैत्र आणि अश्विन नवरात्र मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. दशमीला देवीला विशेष अलंकार चढवले जातात, अष्टमीला पवित्र होम केला जातो आणि विजयादशमीला कन्या भोजन आयोजित केले जाते.

भक्त हरसिद्धि देवीला नवसाला पावणारी देवी मानतात. त्यांच्या ख्यातीमुळे केवळ सामान्य भाविकच नव्हे, तर अनेक दिग्गज व्यक्ती दर्शनासाठी येथे आल्या आहेत. यामध्ये माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी, माजी राष्ट्रपती ज्ञानी झैल सिंग, माजी केंद्रीय मंत्री आणि मध्य प्रदेशचे माजी मुख्यमंत्री अर्जुन सिंग आणि चित्रपट अभिनेते विजेंद्र घाटगे यांचा समावेश आहे. होळकर राजघराण्यातील सदस्यही या मंदिराला भेट देतात.

मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पुजारी परंपरा. महिला समानता आणि सक्षमीकरणाचे प्रतीक असलेल्या महाराणी अहिल्याबाई होळकर यांनी बांधलेल्या या मंदिरात अशी परंपरा पाळली जाते की, पुजाऱ्याचा वारसदार त्यांच्या मुलींमधून निवडला जातो. मुलींना लहानपणापासूनच वैदिक विधी आणि पूजा-अर्चांचे प्रशिक्षण दिले जाते; त्यांचे पती मंदिराच्या विधी आणि व्यवस्थापनात मदत करतात. ही मातृसत्ताक परंपरा दहा पिढ्यांपासून अखंडपणे सुरू आहे.

हर्षिद्धी माता मंदिराच्या जवळ महाकालेश्वर मंदिर स्थित आहे. याच्या समोर एक आधुनिक सभामंडप असून त्यात मध्यभागी अग्निकुंड आणि गर्भगृहाच्या दिशेने तोंड असलेला एक प्राचीन दगडी नंदी आहे. गर्भगृह पूर्णपणे दगडी बांधकामाचे असून त्याला चार शाखांचे प्रवेशद्वार आहे, ज्याच्या खांबांच्या तळाशी रक्षक देवता कोरलेल्या आहेत. ललाटबिंबावर गणेशाची प्रतिमा असून वरच्या भागात अनेक शिल्पे कोरलेली आहेत. प्रवेशद्वाराचा दर्शनी भाग कीर्तिमुख आणि अर्धचंद्रशिलेसह उंचावलेला आहे. आत एक उंच शिवलिंग विराजमान आहे. याची शाळुंका संगमरवरी असून त्यावर नक्षीकाम केलेले धातूचे कवच चढवलेले आहे. शिवलिंगावर पितळी नागाचा फणा आहे. मागील भिंतीवरील कोनाड्यात पार्वतीची प्रतिमा आहे. या परिसरात महालक्ष्मी, सोमनाथ महादेव, हनुमान आणि दत्तात्रेय यांचीही मंदिरे आहेत.

उपयुक्त माहिती –

  • इंदूर बस स्थानक आणि रेल्वे स्थानकापासून सुमारे २ किमी अंतरावर
  • विमानतळापासून सुमारे ८ किमी अंतरावर
  • राज्यातील अनेक शहरांतून इंदूरसाठी बस आणि रेल्वे उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात
  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची अनेक सोयी उपलब्ध आहेत
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मोबा. ९८२६१८३८७९
  • मंदिराचे स्थान : https://maps.app.goo.gl/Cyp5A3hJHhmnqA8s9
Back To Home