हंसेश्वर मंदिर

हंसोट, तालुका हंसोट, जिल्हा भरूच

‘श्रीमद् भागवत पुराण’नुसार, भगवान विष्णूंनी सनतकुमारांना दिव्य ज्ञान देण्यासाठी हंस अवतार धारण केला होता. हंस हा पारंपारिकपणे भगवान ब्रह्मदेवांचे दिव्य वाहन म्हणून पूजनीय आहे. पौराणिक कथांनुसार, हंसोट येथील हंसेश्वर महादेवाची स्थापना स्वतः हंसाने केली होती. असे म्हटले जाते की, या गावाला ‘हंसोट’ हे नाव याच देवतेमुळे पडले. भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, अनेक धर्मग्रंथांत उल्लेख असलेले या प्राचीन मंदिरातील शिवलिंग जागृत आहे. त्यांची अशी धारणा आहे की, या शिवलिंगाची मनापासून पूजा आणि भक्ती केल्याने सर्व पापे नष्ट होतात आणि मनोकामना पूर्ण होतात, म्हणूनच असंख्य भाविक श्रद्धेने येथे येतात.

प्राचीन काळी हंसोट हे ‘हंसनगरी’ म्हणून ओळखले जात असे. पहिल्या शतकात लिहिलेल्या ‘पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रियन सी’ या सागरी प्रवासवर्णनात भरूचचा उल्लेख ‘बॅरिगाझा’ असा आढळतो. नर्मदा नदीच्या मुखाशी वसलेल्या या महान बंदरातून मोठा व्यापार चालत असे. जहाजांच्या मोठ्या वर्दळीमुळे अनेक जहाजांना अँकरेजसाठी (नांगरण्यासाठी) वाट पाहावी लागे आणि काही जहाजे हंसोटच्या मोकळ्या किनारपट्टीकडे वळवली जात असत. त्यामुळे, प्राचीन काळीही या गावाला विशेष महत्त्व होते. शतकानुशतके हे गाव पेशव्यांच्या आणि नंतर ब्रिटिशांच्या ताब्यात होते. येथील घनदाट जंगले एकेकाळी हरीण आणि इतर वन्यजीवांनी समृद्ध होती. त्यामुळे सोळाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात हा परिसर शाही शिकारगाह म्हणून जतन केला गेला होता.

या पवित्र स्थळाची पौराणिक कथा हंसाच्या तपश्चर्येशी संबंधित आहे. असे सांगितले जाते की, कश्यप ऋषींच्या वंशातील दक्षायनीच्या पोटी हंसाचा जन्म झाला होता. आपल्या तपश्चर्येच्या बळावर त्याने ब्रह्मदेवांचे दिव्य वाहन होण्याचा मान मिळवला होता. मात्र, राजा दक्षाने आयोजित केलेल्या आणि भगवान ब्रह्मदेवांनी उपस्थित असलेल्या यज्ञाच्या वेळी, माता सतीने यज्ञकुंडात आत्मदहन केले. या दुर्दैवी घटनेने संतप्त होऊन शिवगणांनी विनाशाचे तांडव सुरू केले. घाबरलेला हंस तेथून पळून गेला, ज्या कृत्याबद्दल भगवान ब्रह्मदेवांनी त्याचा दिव्य दर्जा काढून घेतला. दुःखी झालेल्या हंसाने ब्रह्मदेवांना आपला सन्मान परत मिळवून देण्याची विनंती केली. ब्रह्मदेवांनी त्याला रेवा (नर्मदा) नदीच्या काठी जाऊन शिवलिंगाची स्थापना करून तपश्चर्या करण्याचा आदेश दिला. या आज्ञेचे पालन करून हंस येथे आला, त्याने शिवलिंगाची स्थापना केली आणि तो तपश्चर्येत मग्न झाला. त्याच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान शंकरांनी त्याला सर्व दुःखांतून मुक्त केले आणि त्याचा दिव्य दर्जा परत मिळवून दिला. तेव्हापासून, येथील शिवलिंग हंसेश्वर महादेव म्हणून पूजले जाऊ लागले. शतकानुशतके या मंदिराचा अनेकदा जीर्णोद्धार झाला आणि डिसेंबर २००२ मध्ये झालेल्या नूतनीकरणानंतर या मंदिराला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले.

गावातून जाणाऱ्या महामार्गाजवळ वसलेले हंसेश्वर महादेव मंदिर एका विस्तीर्ण परिसरात उभे आहे. लोखंडी प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर, दोन्ही बाजूंना विविध प्रकारच्या झाडांनी वेढलेला पक्का रस्ता आहे. मंदिर एका उंच चौथऱ्यावर स्थित आहे. स्थापत्यशास्त्राच्या दृष्टीने, यात सभा मंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. मुख्य गर्भगृहावर षटकोनी आकाराचे उंच शिखर आहे, तर उप-गर्भगृहावर घुमटाकार शिखर आहे. पाच पायऱ्या चढून गेल्यावर सभा मंडपात प्रवेश होतो. समोरच मुख्य गर्भगृहाचे अंतराळ आहे. डाव्या बाजूच्या देवळीत गणेशाची मूर्ती आणि उजव्या बाजूच्या देवळीत हनुमानाची मूर्ती विराजमान आहे. मध्यभागी, संगमरवरी चौथऱ्यावर नंदीची छोटी मूर्ती आहे.

गर्भगृह सभा मंडपाच्या पातळीपेक्षा थोडे खाली आहे. त्यात हंसेश्वर महादेवाचे पाषाणनिर्मित शिवलिंग स्थापित आहे. त्याच्या शेजारी पितळी वेष्टन असलेली अष्टकोनी शाळुंका आहे. शिवलिंगावर धातूचा सर्प फणा आहे, ज्याच्या वर तांब्याचे अभिषेक पात्र आणि त्यावर चांदीचा छत्र आहे. शिवलिंगाच्या मागील भिंतीवरील देवळीत पार्वती मातेची मूर्ती आहे. उजवीकडील उप-गर्भगृहात दुर्गा मातेची मूर्ती विराजमान आहे. या गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर, डाव्या भिंतीच्या देवळीत गणेश आणि उजव्या भिंतीच्या देवळीत भगवान शंकरांची मूर्ती आहे. या गर्भगृहातील एका पीठावर दुर्गा मातेची तेजस्वी संगमरवरी मूर्ती आहे, जी प्रसन्न मुद्रेत असून सुंदर वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सुशोभित आहे. अष्टभुजा देवी सिंहावर आरूढ असून, तिने आपल्या हातात चक्र, तलवार, पाश आणि गदा ही शस्त्रे धारण केली आहेत, तर दोन हातांत ती फुले धरून आहे.

मंदिरात दररोज पूजा आणि विधी केले जातात. आसपासच्या भागातील भाविक बेलपत्र अर्पण करण्यासाठी आणि पवित्र शिवलिंगावर अभिषेक करण्यासाठी येतात. महाशिवरात्रीला येथे मोठा उत्सव साजरा केला जातो. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी मंदिर परिसर भाविकांनी फुलून जातो. मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी या शुभ दिवशी मंदिराचा वर्धापन दिन मोठ्या भक्तीभावाने आणि उत्साहात साजरा केला जातो. त्या दिवशी यज्ञ इत्यादी विविध धार्मिक विधी केले जातात आणि भाविकांना महाप्रसाद वाटला जातो.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • हंसोट बस स्टँडपासून ५०० मीटर आणि भरूचपासून ३० किमी अंतरावर स्थित.
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून हंसोटसाठी राज्य परिवहन (एसटी) सेवा उपलब्ध.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि खाण्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home